कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
लाभ सारखा, तर तह
सन्धिविग्रहयोस्तुल्यायां वृद्धौ सन्धिमुपेयात् । विग्रहे हि क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवाया भवन्ति ।
“तह आणि युद्ध यांतून सारखाच लाभ दिसत असेल, तर तह करावा. कारण युद्धात हानी, खर्च, घरापासून दीर्घ काळ दूर राहणे आणि पाप, हे ठरलेलेच.” हा अध्याय संश्रयाविषयी आहे: राजाने स्वतःपेक्षा बलवान राजाचे संरक्षण केव्हा पत्करावे. ही वेळ टाळू शकतील अशा उपायांचा क्रम लावून अध्याय सुरू होतो. युद्धाची किंमत ठरलेलीच असते: माणसे आणि बळ जाते, पैसा खर्च होतो, सैन्य घरापासून दूर राहते. शेवटचा शब्द प्रत्यवाय. त्याचा अर्थ पाप असाही होतो, आणि उलटा फटका असाही; दोन्ही अर्थ इथे लागू पडतात. चुकीचे युद्ध हेच एक पाप, आणि ते जी हानी उलटून आणते, तो फटका. लाभ सारखाच असेल, तर हा खर्च नसलेली वाट धरावी. याच तर्काने आणखी दोन उपायांचा क्रम लागतो. स्वस्थ बसणे आणि स्वारी यांतून सारखा लाभ असेल, तर स्वस्थ बसावे. दुहेरी खेळ आणि आश्रय यांत दुहेरी खेळ श्रेयस्कर. दुहेरी खेळ खेळणारा राजा स्वतःसाठी काम करतो; आश्रित राजा आपल्या संरक्षकासाठी. म्हणून आश्रय हा शेवटचा उपाय. शेजाऱ्याची भीती असलेल्या राजाने त्या शेजाऱ्यापेक्षा बलवान राजाकडे जावे. असा कोणी नसेल, तर त्याने स्वतःच शेजाऱ्याला पैसा, सैन्य किंवा भूमी देऊन शांत करावे, आणि त्याच्यापासून अलग राहावे. शत्रूने प्रत्यक्ष हल्ला केला नसेल, तर स्वतःपेक्षा कितीतरी बलवान राजाचा आश्रय घेणे हा मोठा अनर्थ, असा इशारा अध्याय देतो. दोन बलवान राजांच्या कात्रीत सापडलेल्या लहान राजाकडे तग धरण्याचे अनेक मार्ग असतात. उदाहरणार्थ, तो दोघांचाही आश्रय घेऊ शकतो, आणि मग प्रत्येकाला सांगू शकतो, की दुसरा त्याचा नाश करू पाहतो. असे करून तो त्यांच्यात फूट पाडतो. ते दुरावले, की तो प्रत्येकावर गुपचूप घाव घालतो. शेवटचा एक श्लोक सांगतो: दोन बलवान राजांपैकी एकाला तुम्ही प्रिय आहात, आणि दुसरा तुम्हाला प्रिय आहे; तर तुम्ही ज्याला प्रिय आहात, त्याच्याकडे जावे. अधिकरण ७, अध्याय २.