कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
तीन प्रकारचे विजेते
सर्वत्रानुप्रणतः कुलैडक इव निराशो जीविते वसति । युध्यमानश्चाल्पसैन्यस्समुद्रमिवाप्लवोऽवगाहमानस्सीदति । तद्विशिष्टं तु राजानमाश्रितो दुर्गमविषह्यं वा चेष्टेत । त्रयोऽभियोक्तारो धर्मासुरलोभविजयिन इति ।
“जो सर्वांपुढे वाकतो, तो कळपापासून चुकलेल्या मेंढरासारखा निराश होऊन जगतो. जो लहान सैन्यानिशी लढतो, तो होडीशिवाय समुद्रात उतरलेल्या माणसासारखा बुडतो.” बारावे अधिकरण बलवान राजासमोर उभ्या ठाकलेल्या दुर्बळ राजाविषयी आहे. त्याच्या सुरुवातीला कौटिल्य दोन पूर्वीच्या आचार्यांना असे उत्तर देतात. प्रश्न सरळ आहे. दुर्बळ राजावर त्याच्याहून कितीतरी बलवान राजा चालून आला, तर त्याने काय करावे? राजनीतीवर लिहिणारे एक पूर्वीचे आचार्य भारद्वाज म्हणतात: नमावे; महापुरात लव्हाळे वाकते, तसे वाकावे. जो बलवानापुढे नमतो, तो देवराज इंद्रापुढे नमतो. दुसरे आचार्य विशालाक्ष म्हणतात: त्याने आपल्या सर्व बळानिशी लढावे. शौर्य संकटांवर मात करते, आणि जय असो वा पराजय, लढणे हाच क्षत्रियाचा स्वधर्म. कौटिल्य वरच्या दोन प्रतिमांनी या दोघांचेही म्हणणे खोडून काढतात. दुर्बळ राजाने हल्लेखोरापेक्षा बलवान राजाचा आश्रय घ्यावा, किंवा शत्रूला सर करता येणार नाही अशा किल्ल्यात टिकाव धरावा. मग अध्याय हल्लेखोरांचे तीन प्रकार करतो, आणि प्रत्येकाला वेगळे उत्तर देतो. धर्मविजयी राजाचे समाधान शरणागतीने होते; म्हणून त्याला शरण जावे. लोभविजयी राजाला भूमी आणि धन हवे असते; म्हणून ते देऊन त्याची बोळवण करावी. असुरविजयी राजा भूमी, धन, पुत्र, पत्न्या, आणि प्राणही हिरावून घेतो. दुर्बळ राजाने त्याला भूमी आणि धन देऊन शांत करावे, स्वतः त्याच्या तावडीत सापडू नये, आणि त्याच्याविरुद्ध उपाय योजावेत. म्हणजे, हल्ल्याला उत्तर देण्याआधी दुर्बळ राजाने ओळखावे, की या तिघांपैकी कोण आपल्या दारात उभा आहे. अधिकरण १२, अध्याय १.