कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
राज्याची सात अंगे
स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्राणि प्रकृतयः ।
“स्वामी, अमात्य, जनपद, दुर्ग, कोश, दंड आणि मित्र या राज्याच्या प्रकृती.” म्हणजे राजा, अमात्य, देश, किल्ला, खजिना, सैन्य आणि मित्रराजा. अध्यायाच्या शेवटचा एक श्लोक या सातांना राज्याची अंगे म्हणतो, जणू एकाच शरीराचे अवयव. मग अध्याय प्रत्येक अंगाचे उत्तम रूप सांगतो. उत्तम राजाच्या अंगी गुणांचे चार संच असतात. काही गुण लोकांना त्याच्याकडे ओढून आणतात: उच्च कुळ, सत्यनिष्ठा, कृतज्ञता, उच्च ध्येय, कर्तबगार अमात्य आणि शिस्तीची आवड. काही बुद्धीचे: शिकण्याची इच्छा, स्मरणशक्ती, विवेक. मग उत्साहाचे: धैर्य, चपळाई, कौशल्य. आणि शेवटी आत्मसंयम: तो कामवासना, क्रोध, लोभ आणि उतावळेपणा यांपासून मुक्त असतो. उत्तम देश सुपीक असतो; त्यात खाणी, जंगले आणि व्यापार भरपूर असतात. तिथली शेती पावसावर अवलंबून नसते, शेतकरी कष्टाळू असतात, आणि प्रजा निष्ठावान. त्याचे रक्षण सोपे असते, आणि दुष्काळात तो इतरांनाही पोसू शकतो. मोठे सैन्य आणि जड कर तो पेलू शकतो. उत्तम कोश प्रामाणिक मार्गाने जमलेला असतो, आणि दीर्घ संकटातही पुरेल इतका मोठा. उत्तम सैन्य राजाच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या काळापासून सेवेत असते. ते निष्ठावान असते, युद्धाचे शिक्षण घेतलेले, क्षत्रियांचे, आणि राजाच्या बऱ्यावाईट काळात त्याची साथ देणारे. उत्तम मित्रही घराण्याचा जुना मित्र असतो; तो स्थिर असतो, आणि चटकन शस्त्र उचलतो. उत्तम अमात्य आणि उत्तम किल्ला यांचे वर्णन इतर अध्यायांत येते. शेवटी शत्रू येतो, कारण राजाला स्वतःच्या बाजूइतकीच समोरच्या बाजूचीही पारख करावी लागते. हवासा शत्रू तो, ज्याच्यात राजाचे सगळे वाईट गुण असतात. तो राजकुळातला नसतो, लोभी असतो; त्याचे अमात्य कुचकामी असतात, आणि प्रजा बेइमान. तो अन्यायी, स्वैर वागणारा, उत्साहहीन, दैवावर भरवसा ठेवणारा आणि निराधार असतो. असा शत्रू सहज उखडून टाकता येतो. तो श्लोक या दोघांना वेगळे ठेवतो. शत्रू राज्याचे अंग नव्हे; उत्तम स्थितीतली ती सात, तीच राज्याची अंगे. अधिकरण ६, अध्याय १.