कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
राजा सैन्याशी बोलतो
संग्रामस्तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठस्संहत्य दण्डं ब्रूयात् । तुल्यवेतनोऽस्मि । भवद्भिस्सह भोग्यमिदं राज्यं । मयाऽभिहितः परोऽभिहन्तव्यः इति ।
“मीही तुमच्यासारखाच वेतन घेणारा आहे. हे राज्य तुमच्यासोबतच उपभोगायचे आहे. मी सांगेन त्या शत्रूवर घाव घाला.” समोरासमोरच्या न्याय्य लढाईपूर्वी धर्मनिष्ठ राजा आपल्या सैन्याला असे सांगतो. अध्याय लढाईचे दोन प्रकार सांगतो. कूटयुद्धात, म्हणजे कपटाच्या युद्धात, अचानक घाव घातला जातो. खोटी माघार घेऊन शत्रूला वाईट जमिनीवर ओढून आणले जाते. किंवा त्याला रात्रभर जागवून दिवसा त्याच्यावर हल्ला केला जातो. किंवा सूर्य त्याच्या डोळ्यांसमोर असताना त्याला गाठले जाते. जमिनीचा किंवा बळाचा फायदा नसलेल्या राजाला हे युद्ध सोयीचे. दुसरा प्रकार म्हणजे प्रकाशयुद्ध, उघड लढाई. राजा जागा आणि वेळ ठरवून सांगतो, आणि दोन्ही सैन्ये समोरासमोर येतात. अशा लढाईसाठी राजा आपले सैन्य एकत्र बोलावतो, आणि त्यांच्याशी बोलतो. त्याचे शब्द मोजके असतात, आणि त्यांचा क्रम महत्त्वाचा. आधी वेतन: तो स्वतःला त्यांच्यातल्या प्रत्येकासारखाच पगारी सेवक म्हणवतो. मग बक्षीस: हे राज्य त्यांनी त्याच्यासोबत उपभोगायचे आहे. आणि त्यानंतरच आज्ञा: तो सांगेल त्या शत्रूवर घाव घालायचा.
शूरांसाठी स्वर्ग
संग्रामस्तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठस्संहत्य दण्डं ब्रूयात् । तुल्यवेतनोऽस्मि । भवद्भिस्सह भोग्यमिदं राज्यं । मयाऽभिहितः परोऽभिहन्तव्यः इति ।
त्यानंतर मंत्री आणि राजपुरोहित बोलतात. ते वेदांचा दाखला देतात. मोठ्या यज्ञाच्या शेवटी समाप्तीचे स्नान होते, पुरोहितांना पूर्ण दक्षिणा दिली जाते, आणि मग यजमानाला उत्तम गती मिळते. तीच गती वेद शूरांना देऊ करतात, असे ते सांगतात. मग दोन श्लोक येतात. पहिला श्लोक बक्षीस आणखी वाढवतो. स्वर्गाची आस धरणारे ब्राह्मण अनेक यज्ञ करून आणि तप करून तिथे पोचतात. न्याय्य लढाईत प्राण देणारे शूर त्या स्वर्गलोकांच्याही पलीकडे जातात, आणि तेही क्षणात. दुसरा श्लोक शाप देतो, ज्या धन्याचे मीठ खाल्ले त्याच्यासाठी न लढणाऱ्याला. मंत्रांनी पवित्र केलेला, दर्भांनी झाकलेला, पाण्याने भरलेला नवा मातीचा घडा त्याच्या वाट्याला कधीच न येवो, आणि तो नरकात जावो. इतरही यात सामील होतात. ज्योतिषी राजाच्या व्यूहरचनेची स्तुती करतात; तो सर्वज्ञ आहे आणि देव त्याच्या बाजूने आहेत, असे सांगतात; आणि शत्रूच्या मनात धडकी भरवतात. भाट शूरांसाठी स्वर्ग आणि भित्र्यांसाठी नरक यांची गीते गातात, आणि प्रत्येक योद्ध्याची जात, कुळ आणि पराक्रम यांचे गुणगान करतात. सेनापती मारलेल्या प्रत्येक शत्रूसाठी बक्षीस जाहीर करतो. हे बक्षीस पणांत, म्हणजे त्या काळच्या चांदीच्या नाण्यांत, मोजलेले असते: शत्रुराजासाठी एक लाख पणांपासून ते आणलेल्या प्रत्येक शिरासाठी वीस पणांपर्यंत. वेतन दुप्पट होते, आणि योद्धा जे लुटून आणेल ते त्याचेच. लढाईच्या आदल्या रात्री राजा उपवास करतो, आणि आपल्या शस्त्रांजवळ रथावरच झोपतो. लढणाऱ्यांच्या पाठीमागे वैद्य उभे असतात; त्यांच्याजवळ शस्त्रक्रियेची हत्यारे, औषधे, तेले आणि पट्ट्या असतात. अन्नपाणी घेऊन स्त्रियाही उभ्या असतात; त्या हाका मारून लढणाऱ्यांना धीर देतात. अधिकरण १०, अध्याय ३.