कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
प्राचीन भारतातली गणराज्ये
सङ्घलाभो दण्डमित्रलाभानामुत्तमः । काम्भोजसुराष्ट्रक्षत्रियश्रेण्यादयो वार्ताशस्त्रोपजीविनः । लिच्छिविकवृजिकमल्लकमद्रककुकुरकुरुपाञ्चालादयो राजशब्दोपजीविनः ।
“संघाचे साहाय्य हा सर्व लाभांत उत्तम लाभ; सैन्याहून आणि मित्राहूनही श्रेष्ठ.” इथे संघ म्हणजे स्वतःचा कारभार स्वतः चालवणारा एकजूट समूह: योद्ध्यांची एखादी संघटना, किंवा आपल्या सभेच्या हाती कारभार असलेला एखादा संपूर्ण लोकसमूह. अकरावे अधिकरण एकाच अध्यायाचे आहे, आणि ते या संघांविषयी आहे. संघाचे सदस्य एकदिलाने उभे असतात, म्हणून शत्रू संघावर मात करू शकत नाही. विजिगीषू राजाने मैत्रीने वागणाऱ्या संघांना सामोपचाराने आणि देणग्या देऊन आपलेसे करावे; आणि वैर धरणाऱ्या संघांना फूट पाडून आणि बळाने खाली आणावे. कौटिल्य संघांचे दोन प्रकार सांगतात. काही योद्ध्यांच्या संघटना आहेत, म्हणजे क्षत्रियांच्या श्रेणी; कांबोज आणि सुराष्ट्र येथल्यांसारख्या; कांबोज देशाचा उल्लेख हा ग्रंथ तिथल्या घोड्यांसाठीही करतो. हे लोक शेती, गुरेढोरे आणि व्यापार यांवर, आणि शस्त्रांवरही जगतात. दुसरे बहुधा असे लोकसमूह होते, ज्यांचा कारभार सभांच्या हाती होता, आणि ज्यांचे प्रमुख पुरुष राजा ही पदवी धारण करत. मूळ ग्रंथ म्हणतो, ते “राजा या पदवीवर जगतात”. त्यांच्यात लिच्छविक, वृजिक, मल्लक आणि मद्रक, तसेच कुकुर, कुरु आणि पांचाल येतात. कुरु आणि पांचाल महाभारतातही भेटतात. अध्यायाचा बाकीचा भाग ग्रंथाच्या काळ्या बाजूचा आहे. गुप्तहेर संघाच्या सदस्यांना एकमेकांविरुद्ध भडकवतात. उदाहरणार्थ, मद्यशाळांत आणि नाट्यशाळांत ते कनिष्ठ नेत्यांची स्तुती करतात, आणि त्यातून प्रमुखांमध्ये भांडणे लावतात. गुंगीचे औषध मिसळलेली दारू, आमिष म्हणून वापरलेल्या स्त्रिया आणि गुप्त हत्या यांचाही उपयोग होतो. अशा रीतीने विजिगीषू संघांवरचा एकमेव राजा बनतो; आणि संघांनी, आपल्या बाजूने, अशा कटांपासून सावध राहावे. शेवटचा श्लोक संघाच्या स्वतःच्या प्रमुखाला उद्देशून आहे. त्याने व्यवहारात न्यायी असावे, दयाळू आणि सर्वांना प्रिय असावे, स्वतःवर ताबा ठेवावा, निष्ठावान माणसे भोवती ठेवावीत, आणि सर्वांच्या इच्छेप्रमाणे चालावे. अधिकरण ११, अध्याय १.