कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
जिंकलेल्या प्रजेचे मन
अविश्वास्यो हि विसंवादकस्स्वेषां परेषां च भवति प्रकृतिविरुद्धाचारश्च । तस्मात्समानशीलवेषभाषाचारतामुपगच्छेत् । देशदैवतसमाजोत्सवविहारेषु च भक्तिमनुवर्तेत ।
“दिलेला शब्द मोडणाऱ्यावर ना स्वतःचे लोक विश्वास ठेवतात, ना शत्रूचे; लोकांच्या रीतीविरुद्ध वागणाऱ्यावरही नाही. म्हणून विजेत्याने तिथल्या लोकांचे राहणीमान, वेश, भाषा आणि चालीरीती स्वीकाराव्यात.” जिंकलेल्या प्रदेशात शांतता कशी आणावी, हा या अध्यायाचा विषय. भूमी तीन प्रकारे मिळते: नव्याने जिंकलेली, परत मिळवलेली, किंवा वारशाने आलेली. नव्याने जिंकलेल्या प्रदेशात विजेत्याने जुन्या राजाचे दोष आपल्या गुणांनी झाकावेत; जुन्या राजाच्या अंगी गुण होते, तिथे त्याने दुप्पट गुण दाखवावेत. तो स्वधर्माने वागतो; बक्षिसे, देणग्या आणि मान देतो; कर माफ करतो; आणि प्रजेला आवडेल आणि तिच्या हिताचे असेल ते करतो. शत्रूला सोडून त्याच्या बाजूला आलेल्यांना वचन दिल्याप्रमाणे सगळे मिळते, आणि प्रत्येक नव्या मदतीसाठी आणखी. तो त्या देशाच्या देवतांवर लोकांइतकीच भक्ती दाखवतो, आणि त्यांच्या मेळाव्यांत, उत्सवांत आणि करमणुकीत भाग घेतो. त्याचे हस्तक जिल्हे, गावे, जाती आणि धंदेवाल्यांचे संघ यांच्या प्रमुखांना सतत दाखवून देतात: जुन्या राजाने केलेले अन्याय, आणि नव्या धन्याची त्यांच्यावरची मेहेरबानी. तो सर्व देवतांचा आणि आश्रमांचा मान राखतो. विद्वान, वक्ते, धर्मपरायण आणि शूर यांना भूमी, धन आणि करमाफी मिळते. सगळ्या कैद्यांची सुटका होते; गरीब, निराधार आणि आजारी यांना मदत मिळते. पावसाळ्यात पंधरवडाभर, आणि प्रत्येक पौर्णिमेला चार रात्री, कोणत्याही प्राण्याची हत्या होत नाही. राजाच्या जन्मनक्षत्राच्या दिवशी, आणि देशाच्या नक्षत्राच्या दिवशीही नाही. माद्यांची आणि पिलांची हत्या निषिद्ध, आणि खच्चीकरणही. कोश किंवा सैन्य यांना हानी करणाऱ्या, किंवा अधर्माच्या चालीरीती तो बंद करतो, आणि धर्माच्या चालीरीती सुरू करतो.
पाठीमागचा कठोर हात
अविश्वास्यो हि विसंवादकस्स्वेषां परेषां च भवति प्रकृतिविरुद्धाचारश्च । तस्मात्समानशीलवेषभाषाचारतामुपगच्छेत् । देशदैवतसमाजोत्सवविहारेषु च भक्तिमनुवर्तेत ।
याच अध्यायाला एक कठोर बाजूही आहे. सराईत चोरांना आणि म्लेच्छांना, म्हणजे जुन्या समाजव्यवस्थेबाहेरच्या लोकांना, वारंवार एका ठिकाणाहून दुसरीकडे हलवले जाते; किल्ले, जिल्हे आणि सैन्य यांच्या प्रमुखांनाही. जुन्या राजाने आपल्या बाजूला वळवलेले मंत्री आणि पुरोहित सीमांवर विखरून ठेवले जातात. जे इजा करू शकतात, किंवा आपल्या पडलेल्या धन्यासाठी शोक करतात, त्यांना उपांशुदंडाने गप्प केले जाते. उपांशुदंड, म्हणजे गुप्त शिक्षा, हा ग्रंथाचा शब्द; त्याचा अर्थ माणसाला गुपचूप ठार मारणे. काढून टाकलेल्यांच्या जागा विजेत्याच्या स्वतःच्या देशबांधवांना, किंवा जुन्या राजाने कैदेत टाकलेल्यांना दिल्या जातात. जुन्या राजघराण्यातला एखादा राजपुत्र प्रदेश परत जिंकू शकेल, किंवा सीमेवरच्या जंगलातून त्यावर छापे घालू शकेल. विजेता त्याला नापीक जमीन देतो, किंवा सुपीक जमिनीचा चौथा भाग, तोही अटींवर: त्याने ठरलेली रक्कम भरावी, आणि सैन्य पाठवावे. हे सगळे उभे करण्यासाठी त्याला स्वतःच्याच प्रजेला पिळावे लागते. प्रजा संतापून त्याच्याविरुद्ध उठली, की विजेत्याने तिच्याच हातून त्याला ठार मारवावे. प्रजा ज्याच्याविरुद्ध तक्रार करते, त्याला हटवले जाते, किंवा धोकादायक ठिकाणी नेऊन वसवले जाते. परत मिळवलेल्या, किंवा वारशाने आलेल्या भूमीत इतके करावे लागत नाही. गमावलेली भूमी परत जिंकणारा राजा, ज्या दोषामुळे ती गेली तो दोष झाकतो, आणि ज्या गुणामुळे ती परत मिळाली तो गुण वाढवतो. वारस आपल्या वडिलांचे दोष झाकतो, आणि स्वतःचे गुण दाखवतो. शेवटचा एक श्लोक चालीरीतींविषयीचा नियम सांगतो. अजून न पाळल्या जाणाऱ्या धर्माच्या चाली सुरू कराव्यात, आणि इतरांनी सुरू केलेल्या चालू ठेवाव्यात. अधर्माची कोणतीही चाल सुरू करू नये, आणि इतरांनी सुरू केलेल्या अधर्माच्या चाली बंद कराव्यात. अधिकरण १३, अध्याय ५.