कौटिलीय अर्थशास्त्र · Peace, War and the Circle of Kings
नंदांपासून सोडवलेले
येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः । अमर्षेणोद्धृतान्याशु तेन शास्त्रमिदं कृतम् ॥
“अन्याय सहन न होऊन, नंद राजाच्या हाती गेलेले शास्त्र, शस्त्र आणि पृथ्वी ज्याने झटकन सोडवली, त्याने हे शास्त्र रचले.” या शब्दांनी अर्थशास्त्र संपते. पंधरावे, म्हणजे शेवटचे, अधिकरण ग्रंथाविषयीच आहे. ग्रंथ आपला विषय कोणकोणत्या बत्तीस पद्धतींनी मांडतो, ते त्यात सांगितले आहे. एखादा मुद्दा आधी थोडक्यात आणि मग विस्ताराने सांगणे, दाखला देणे, तुलना करणे, शंका उपस्थित करणे, अशा त्या पद्धती. प्रत्येक पद्धतीसाठी नमुन्याची एक ओळ दिली आहे. शेवटी तीन श्लोक येतात. पहिला सांगतो, की इहलोक आणि परलोक मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी मार्गदर्शक म्हणून हे शास्त्र या पद्धतींनी रचले आहे. दुसरा सांगतो, की या शास्त्राच्या प्रकाशात जे योग्य, लाभाचे आणि सुखाचे आहे, ते सुरू करता येते आणि टिकवता येते. त्याच्या उलट जे असेल, ते मोडून काढता येते. तिसरा श्लोक म्हणजे वरचा श्लोक. संस्कृतात विद्या आणि शस्त्र हे जवळजवळ जुळे शब्द आहेत: शास्त्र म्हणजे विद्या, आणि शस्त्र म्हणजे हत्यार; फरक फक्त एका कान्याचा. श्लोक हे दोन शब्द शेजारी शेजारी ठेवतो, आणि त्यांच्या जोडीला पृथ्वी: ग्रंथकर्त्याने परत मिळवलेल्या या तीन गोष्टी. श्लोक कोणाचेही नाव घेत नाही. परंपरा हा श्लोक लेखकाची स्वतःची स्वाक्षरी मानते. परंपरेनुसार, नंदांच्या पाडावानंतर कौटिल्यांनी चंद्रगुप्त मौर्याला सिंहासनावर बसायला मदत केली. या शेवटानंतर आणखी एक ओळ येते. भाष्यकारांमध्ये अनेक प्रकारचे मतभेद दिसले, म्हणून विष्णुगुप्तांनी स्वतःच सूत्रे आणि भाष्य, दोन्ही रचले, असे ती सांगते. विष्णुगुप्त हे परंपरेनुसार कौटिल्यांचे व्यक्तिगत नाव. अधिकरण १५, अध्याय १.