कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
आर्य कधीही दास नाही
न त्वेवार्यस्य दासभावः ।
जुन्या राज्यांत दासप्रथा होती. हा अध्याय तिला परवानगी देतो, आणि तिच्यावर मर्यादाही घालतो. त्यातले सर्वांत प्रसिद्ध वाक्य असे: “परंतु आर्य कधीही दास होणार नाही.” इथे आर्य म्हणजे चार वर्णांपैकी कोणत्याही वर्णात स्वतंत्र जन्मलेला. चारांतला सर्वांत खालचा शूद्रही यात येतो, मात्र तो दास म्हणून जन्मलेला नसेल तर. स्वतंत्र जन्मलेले मूल नातेवाइकांनी विकले किंवा गहाण ठेवले, तर त्यांना दंड होतो. परक्याने असे केले, तर त्याला कितीतरी जड शिक्षा होते; ब्राह्मणाचे मूल विकले, तर मृत्युदंडसुद्धा. विकत घेणाऱ्यांना आणि मदत करणाऱ्यांनाही तशीच शिक्षा. म्लेच्छांनी, म्हणजे त्या समाजाबाहेरच्या लोकांनी, आपली स्वतःची मुले विकली किंवा गहाण ठेवली, तर मात्र तो गुन्हा नाही. कुटुंबावर संकट आले, किंवा दंड भरायचा असला, तर नातेवाईक स्वतंत्र माणसाला गहाण ठेवू शकतात; मात्र त्याला लवकरात लवकर सोडवून आणावे लागते. काही जण आयुष्यभरासाठी दास होतात. ज्याने स्वतःला गहाण ठेवले, तो एका अपराधानंतर; ज्याला इतरांनी गहाण ठेवले, तो दोन अपराधांनंतर. आणि दोघांपैकी कोणीही परदेशी पळून जाण्याचा एकदा जरी प्रयत्न केला, तरी तो आयुष्यभराचा दास होतो. दासालाही हक्क आहेत. मालकाच्या कामात कसूर होत नसेल, तर स्वतः कमावलेले तो स्वतःकडे ठेवतो, आणि वडिलांकडून मिळालेला वारसाही. ज्या किमतीला तो विकला गेला, ती परत दिली की तो मुक्त होतो; मग तो दास म्हणून जन्मलेला असो वा गहाण ठेवलेला. दंडापोटी दास झालेला काम करून तो दंड फेडू शकतो. ज्याने स्वतःला विकले, त्याची मुले स्वतंत्र जन्मलेली मानली जातात. छळ केला, तर मालकाचा हक्क संपतो. गहाण ठेवलेल्या माणसाशी काही गोष्टी केल्या, तर त्याच्यासाठी मोजलेले पैसे मालकाला गमवावे लागतात, आणि तो माणूस काहीही देणे न लागता मुक्त होतो. त्या गोष्टी अशा: त्याला प्रेते वाहायला किंवा घाण झाडायला लावणे, त्याला नग्न ठेवणे, त्याला मारहाण करणे, किंवा गहाण ठेवलेल्या स्त्रीचे शील भ्रष्ट करणे. दाई असो, स्वयंपाकीण असो वा दासी, तिच्यावर बलात्कार झाला, तर ती तत्काळ मुक्त होते. मालकापासून मूल झालेली दासी मुक्त होते, आणि ते मूलही. दासाकडून त्याच्या सुटकेची किंमत घ्यायला नकार देणाऱ्या मालकाला दंड होतो; आणि गर्भवती दासीच्या बाळंतपणाची काळजी न घेता तिला विकणाऱ्यालाही. अधिकरण ३, अध्याय १३.