- 1ज्यांना कोणी नाही“मुले, वृद्ध, आजारी, संकटात सापडलेले आणि ज्यांना कोणी नाही, अशा सगळ्यांचे पालन राजाने करावे.” मूल नसलेली स्त्री, आणि एखाद्या आईची मुले, यांना कोणाचा आधार नसेल, तर त्यांचेही. नवी गावे वसवण्याच्या अध्यायात या ओळी येतात. तिथल्या नियमांमध्ये हा…
- 2आधी कोश“सगळी कामे कोशावर अवलंबून असतात. म्हणून राजाने आधी कोशाकडे लक्ष द्यावे.” संस्कृत वाक्य तर याहूनही नेटके आहे: प्रत्येक कामाच्या आधी कोश उभा असतो. राजाचे उत्पन्न नाणी, धान्य आणि माल अशा रूपात कोशात जमा होई, आणि राज्याचे प्रत्येक काम त्यातूनच…
- 3पैसे खाण्याचे चाळीस मार्ग“अपहाराचे चाळीस मार्ग आहेत.” अधिकारी कोणकोणत्या युक्त्यांनी राजाचा पैसा खातात, त्याची एक लांबलचक यादी अशी सुरू होते. पहिल्या युक्त्या तारखांशी खेळतात. लवकर आलेला पैसा उशिरा आल्याची नोंद होते. यात फायदा उघड आहे: तेवढे दिवस तो पैसा अधिकाऱ्याच…
- 4उत्पन्न दुप्पट करणारा अधिकारी“जो उत्पन्न घटवतो, तो राजाचे धन खातो. जो ते दुप्पट करतो, तो देश खातो.” पाठोपाठ तिसरी ओळ येते: जो उत्पन्न खर्च करतो आणि बदल्यात काहीच मिळवत नाही, तो कामगारांचे श्रम खातो. राजाच्या अधिकाऱ्यांवर नजर ठेवण्याच्या अध्यायात या ओळी येतात. अध्यक्षां…
- 5जिभेवरचा मध“जिभेवर ठेवलेला मध किंवा विष चाखल्याशिवाय राहता येत नाही. तसेच राजाचे धन हाताळणाऱ्याला त्यातले थोडेतरी चाखल्याशिवाय राहवत नाही.” जिभेवर जे असेल, गोड असो वा जीवघेणे, त्याची चव लागतेच. अधिकाऱ्याच्या हातून जाणाऱ्या पैशाचेही तसेच आहे. कौटिल्य आ…
- 6अभयारण्यात अभयजुन्या काळच्या राज्याने काही जंगले अशी राखून ठेवली होती, जिथे कोणत्याही जीवाची शिकार करायला बंदी होती. ती अभयारण्ये, म्हणजे “भय नसलेली अरण्ये”. नियम कडक आहे. “संरक्षित म्हणून जाहीर केलेले, किंवा अभयारण्यात राहणारे हरीण, वन्य पशू, पक्षी किंव…
- 7दारोदारी पाणी“आग लागली असता जो घरमालक ती विझवायला धावत नाही, त्याला बारा पण दंड.” राजधानीच्या प्रमुख अधिकाऱ्यावरच्या अध्यायातली ही ओळ आहे. उन्हाळ्यात भर दुपारी आग पेटवायची नाही; स्वयंपाक घराबाहेर करायचा. प्रत्येक घरात आग विझवण्याचे साहित्य तयार असते: पा…
- 8न्यायाचे चार पाय“धर्म, पुरावा, रूढी आणि राजाची आज्ञा हे खटल्याचे चार पाय. यांतला नंतरचा पाय आधीच्यावर मात करतो.” तिसऱ्या अधिकरणाचा विषय कायदा. त्याच्या पहिल्या अध्यायाचा शेवट या श्लोकांनी होतो. या प्रतिमेत खटला चार पायांवर उभा आहे. प्रत्येक पायाचा आधार वेग…
- 9पत्नीचे स्वतःचे धन“पोटगी किंवा दागिने हे स्त्रीचे स्वतःचे धन.” त्याला स्त्रीधन म्हणतात, म्हणजे “स्त्रीचे धन”. विवाहावरच्या अध्यायात हा नियम येतो. पतीचे नव्हे, तर पत्नीचे असलेले धन तो वेगळे काढतो. पोटगी म्हणजे तिच्या निर्वाहासाठी तिच्या नावे ठेवलेली रक्कम. ग्…
- 10आर्य कधीही दास नाहीजुन्या राज्यांत दासप्रथा होती. हा अध्याय तिला परवानगी देतो, आणि तिच्यावर मर्यादाही घालतो. त्यातले सर्वांत प्रसिद्ध वाक्य असे: “परंतु आर्य कधीही दास होणार नाही.” इथे आर्य म्हणजे चार वर्णांपैकी कोणत्याही वर्णात स्वतंत्र जन्मलेला. चारांतला सर्…
- 11चोरीचा भार राजावर“शत्रूंनी किंवा वनवासी टोळ्यांनी पळवलेले राजाने परत आणावे, आणि ज्याचे त्याला द्यावे. चोरांनी नेलेले सापडले नाही, तर ते त्याने स्वतःच्या धनातून भरून द्यावे.” हरवलेल्या आणि चोरीला गेलेल्या मालाविषयीच्या भागाचा शेवट या नियमाने होतो. वस्तू आपली…
- 12दुष्काळ पडतो तेव्हा“दुष्काळात राजाने प्रजेला बी आणि अन्न देऊन तिच्यावर कृपा करावी.” पीक बुडते तेव्हा राजाचे हे पहिले कर्तव्य. पुढचा सगळा उतारा याच्यावरच उभा राहतो. दोन्ही भाग महत्त्वाचे. अन्नामुळे लोक आज जगतात. बियाण्यामुळे पुढचे पीक येऊ शकते. ज्या शेतकऱ्याने…
- 13शव काय सांगते“अकस्मात मृत्यू झाला, तर प्रेताला तेल लावून त्याची तपासणी करावी.” आकस्मिक मृत्यूवरचा एक अध्याय असा सुरू होतो. असा मृत्यू आहे तसा मान्य न करणारे एक जुने राज्य त्यात दिसते. ते शव तपासत असे, हेतू शोधत असे, आणि मेलेल्या माणसाच्या शेवटच्या घटकां…
- 14निर्दोषाची कबुलीपुरावा म्हणजे गुन्ह्याची साधने, साथीदार, चोरीचा माल, आणि तो माल पुढे सरकवणारे. “असा पुरावा नसताना, आपण निर्दोष असल्याचा आक्रोश करणाऱ्या आरोपीला चोर मानू नये.” कारण निर्दोष माणसेही अनेकदा योगायोगाने पकडली जातात. कोणी चोराच्या वाटेवर सापडतो,…
- 15न्यायाधीशच अपराधी“न्यायाधीशाने खटल्यातल्या पक्षकाराला धमकावले, दटावले, बाहेर काढले किंवा बोलू दिले नाही, तर त्याला दंड करावा.” हा दंड ठरीव दंडांपैकी सर्वांत कमी. राजाचे स्वतःचे सेवक प्रामाणिक राहावेत, यासाठीच्या अध्यायात हा नियम येतो. इथे आरोपी आहे तो न्याय…