कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
निर्दोषाची कबुली
एतेषां कारणानां अनभिसन्धाने विप्रलपन्तमचोरं विद्यात् । दृश्यते ह्यचोरोऽपि चोरमार्गे यदृच्छया । सन्निपाते चोरवेषशस्त्रभाण्डसामान्येन गृह्यमाणो दृष्टः चोरभाण्डस्योपवासेन वा यथा हि माण्डव्यः कर्मक्लेशभयादचोरः चोरोऽस्मि इति ब्रुवाणः । तस्मात्समाप्तकरणं नियमयेत् ।
पुरावा म्हणजे गुन्ह्याची साधने, साथीदार, चोरीचा माल, आणि तो माल पुढे सरकवणारे. “असा पुरावा नसताना, आपण निर्दोष असल्याचा आक्रोश करणाऱ्या आरोपीला चोर मानू नये.” कारण निर्दोष माणसेही अनेकदा योगायोगाने पकडली जातात. कोणी चोराच्या वाटेवर सापडतो, कोणाचे रूप, कपडे किंवा हत्यारे चोरासारखी असतात, तर कोणी चोरीच्या मालाजवळ असतो. कौटिल्य म्हणतात, जुन्या कथेतल्या माण्डव्य ऋषींचे असेच झाले. ते चोर नव्हते, तरी छळाच्या भीतीने ते म्हणाले, “मी चोर आहे.” म्हणून खटला पूर्णपणे सिद्ध व्हायला हवा. मग हाच अध्याय नियमांच्या चौकटीत छळाला परवानगी देतो. गुन्ह्याच्या वेळी आपण दुसरीकडे होतो, या ज्याच्या दाव्याची खात्री होत नाही, किंवा ज्याचा अपराध निश्चित दिसतो, त्याचा छळ करता येतो. लहान मुले, वृद्ध, आजारी, दारू प्यायलेले किंवा वेडे यांचा छळ कधीच होत नाही. भूक, तहान किंवा प्रवासाने थकलेले, अतिशय दुबळे, किंवा स्वतःहून कबुली देणारे, यांचाही नाही. गर्भवती आणि नुकत्याच बाळंत झालेल्या स्त्रियांना वगळले जाते; इतर स्त्रियांना निम्मा छळ, किंवा फक्त चौकशी. वेद जाणणारे ब्राह्मण आणि तपस्वी यांच्यावर फक्त गुप्तहेरांची नजर ठेवली जाते. हे नियम मोडले, किंवा छळात माणूस मेला, तर छळ करणाऱ्याला आणि तो करायला सांगणाऱ्याला, दोघांनाही ठरीव दंडांपैकी सर्वांत मोठा दंड होतो. साधा छळ चार प्रकारचा: काठीचे सहा फटके, चाबकाचे सात, टांगून ठेवण्याचे दोन प्रकार, आणि ग्रंथ ज्याला “पाण्याची नळी” म्हणतो तो. मोठ्या अपराध्यांसाठी अठरा प्रकार आहेत. त्यांत वेताचे फटके, उलटे टांगणे, बोटाचे पेर जाळणे, आणि हिवाळ्याची रात्र खरबरीत गवतावर काढायला लावणे, हेही आहेत. रोज नवा प्रकार वापरता येतो, आणि सर्वांत घोर गुन्ह्यांसाठी राजा सगळे प्रकार वापरण्याचा हुकूम देऊ शकतो. ब्राह्मणाचा छळ कधीच होत नाही. त्याच्या चेहऱ्यावर त्याच्या गुन्ह्याचे चिन्ह डागले जाते: चोरीसाठी कुत्रा, आणि खुनासाठी शिर नसलेले धड. मग त्याला देशाबाहेर घालवले जाते, किंवा आयुष्यभर खाणींत काम करायला पाठवले जाते. अधिकरण ४, अध्याय ८.