कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
ज्यांना कोणी नाही
बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथांश्च राजा बिभृयात् । स्त्रियमप्रजातां प्रजातायाश्च पुत्रान् ।
“मुले, वृद्ध, आजारी, संकटात सापडलेले आणि ज्यांना कोणी नाही, अशा सगळ्यांचे पालन राजाने करावे.” मूल नसलेली स्त्री, आणि एखाद्या आईची मुले, यांना कोणाचा आधार नसेल, तर त्यांचेही. नवी गावे वसवण्याच्या अध्यायात या ओळी येतात. तिथल्या नियमांमध्ये हाही एक नियम आहे: असहायांचा शेवटचा आधार स्वतः राजा. गावही आपला वाटा उचलते. अनाथ मुले वयात येईपर्यंत त्यांची मालमत्ता गावातले वडीलधारे सांभाळतात, आणि देवळांची मालमत्ताही तेच सांभाळतात. कुटुंबांची जबाबदारी मात्र सुटत नाही. शक्य असूनही जो आपले मूल, पत्नी, आई, वडील, लहान भाऊ, बहिणी, किंवा घरातल्या अविवाहित आणि विधवा मुली यांचे पालन करत नाही, त्याला बारा पण दंड होतो. पण नावाचे हे नाणे चांदीचे होते; साध्या नोकराला वर्षाला साठ पण मिळत, असे हाच ग्रंथ दुसरीकडे सांगतो. अपवाद एकच: घोर पापामुळे जातीबाहेर टाकलेला नातेवाईक. आई मात्र जातीबाहेर टाकलेली असली, तरी तिचे पालन करावेच लागते. संन्यास घेऊनही सुटका नाही. पत्नी आणि मुलांची सोय न लावता जो घर सोडून संन्यासी होतो, त्याला ग्रंथातल्या ठरीव दंडांपैकी सर्वांत कमी दंड होतो: अठ्ठेचाळीस ते शहाण्णव पण. एखाद्या स्त्रीला संन्यासाच्या मार्गाला लावणाऱ्यालाही तोच दंड. संसाराचे वय उलटून गेल्यावरच, आणि न्यायाधीशांच्या परवानगीनेच, पुरुषाने हे पाऊल उचलावे. क्रम स्पष्ट आहे: आधी कुटुंब, मग गाव, आणि ज्यांना कोणीच नाही, त्यांच्यासाठी राजा. अधिकरण २, अध्याय १.