कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
जिभेवरचा मध
यथा ह्यनास्वादयितुं न शक्यं जिह्वातलस्थं मधु वा विषं वा । अर्थस्तथा ह्यर्थचरेण राज्ञः स्वल्पोऽप्यनास्वादयितुं न शक्यः ॥
“जिभेवर ठेवलेला मध किंवा विष चाखल्याशिवाय राहता येत नाही. तसेच राजाचे धन हाताळणाऱ्याला त्यातले थोडेतरी चाखल्याशिवाय राहवत नाही.” जिभेवर जे असेल, गोड असो वा जीवघेणे, त्याची चव लागतेच. अधिकाऱ्याच्या हातून जाणाऱ्या पैशाचेही तसेच आहे. कौटिल्य आणखी एक उपमा देतात. मासे पाण्यात फिरत असतात, आणि ते पाणी केव्हा पितात, ते कोणालाच सांगता येत नाही. अधिकारी राजाच्या पैशात वावरत असतात; ते त्यातले केव्हा घेतात, हेही कोणाला सांगता येत नाही. आणि तिसरी उपमा. आकाशात उंच उडणाऱ्या पक्ष्यांच्या भराऱ्यांचा माग काढता येतो. पण मनात छुपे हेतू बाळगणाऱ्या अधिकाऱ्यांच्या हालचालींचा माग काढता येत नाही. तिन्ही उपमांचा मुद्दा एकच आहे. राजाच्या पैशातला काही भाग तो हाताळणाऱ्या हातांना चिकटणारच, आणि ही गळती सहजासहजी दिसत नाही. अधिकाऱ्यांच्या वर्तनावर नजर ठेवण्याच्या अध्यायात हे श्लोक येतात, आणि त्यांच्या आसपास सांगितलेले उपाय अगदी व्यवहारी आहेत. प्रत्येक खात्यावर अनेक प्रमुख असावेत, आणि कोणीही कायमचा नसावा. अधिकाऱ्यांनी गैरमार्गाने घेतलेले त्यांच्याकडून परत वसूल केले जाते. त्यांची एका कामावरून दुसऱ्या कामावर बदली होत राहते, म्हणजे हाती सोपवलेल्या पैशाचा ते गैरवापर करू शकत नाहीत. जे राजाचे उत्पन्न खाण्याऐवजी वाढवतात, आणि राजाशी निष्ठावान राहतात, त्यांनाच कायमचे ठेवले जाते. इथे उपदेश नाही, आणि आश्चर्यही नाही. मध चाखला जाणारच, हे कौटिल्य गृहीत धरतात, आणि त्यानुसार व्यवस्था करतात. अधिकरण २, अध्याय ९.