कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
न्यायाचे चार पाय
धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् । विवादार्थश्चतुष्पादः पश्चिमः पूर्वबाधकः ॥
“धर्म, पुरावा, रूढी आणि राजाची आज्ञा हे खटल्याचे चार पाय. यांतला नंतरचा पाय आधीच्यावर मात करतो.” तिसऱ्या अधिकरणाचा विषय कायदा. त्याच्या पहिल्या अध्यायाचा शेवट या श्लोकांनी होतो. या प्रतिमेत खटला चार पायांवर उभा आहे. प्रत्येक पायाचा आधार वेगळा. धर्म म्हणजे कर्तव्य, सदाचार आणि कायदा; त्याचा आधार सत्य. पुराव्याचा आधार साक्षीदार, रूढीचा आधार लोकांचा परिपाठ, आणि राजाज्ञेचा आधार राजाचा हुकूम. या क्रमात राजाची आज्ञा सर्वांत वर, आणि धर्म सर्वांत खाली. या सगळ्याच्या केंद्रस्थानी राजा आहे. चार वर्णांच्या, म्हणजे जुन्या समाजातल्या चार वर्गांच्या, कर्तव्यांचे रक्षण तो करतो. तसेच चार आश्रमांच्या कर्तव्यांचे: ब्रह्मचर्य, गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थ आणि संन्यास. म्हणून धर्म चालू ठेवणारा तोच. प्रजेचे न्यायाने रक्षण करणे हे राजाचे स्वतःचे कर्तव्य, आणि ते त्याला स्वर्गाला नेते. जो राजा प्रजेचे रक्षण करत नाही, किंवा समाजाची घडी विस्कटतो, त्याच्या हातातला दंड व्यर्थ. दंड म्हणजे शिक्षा, आणि तिच्याबरोबर येणारी राज्य करण्याची सत्ता. तो निःपक्षपातीपणे आणि अपराधाच्या प्रमाणात वापरला, “मग तो मुलावर असो वा शत्रूवर”, तरच हा लोक आणि परलोक दोन्ही व्यवस्थित चालतात. जो राजा या चारही पायांच्या आधारे न्याय करतो, तो सगळी पृथ्वी जिंकतो, असेही हे श्लोक सांगतात. दोन पाय एकमेकांच्या विरोधात गेले, तर पुढचे श्लोक वेगळा क्रम सांगतात. रूढी किंवा पुरावा धर्माच्या विरोधात गेला, तर निर्णय धर्मानुसार होतो. मात्र धर्मशास्त्रातला एखादा लिखित नियम तर्काने ठरवलेल्या न्यायाच्या विरोधात गेला, तर निर्णय तर्कानुसार होतो. कारण, श्लोक म्हणतो, तिथे लिखित वचनाचा जोर संपतो. अधिकरण ३, अध्याय १.