कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
अभयारण्यात अभय
सूनाध्यक्षः प्रदिष्टाभयानामभयवनवासिनां च मृगपशुपक्षिमत्स्यानां बन्धवधहिंसायामुत्तमं दण्डं कारयेत् ।
जुन्या काळच्या राज्याने काही जंगले अशी राखून ठेवली होती, जिथे कोणत्याही जीवाची शिकार करायला बंदी होती. ती अभयारण्ये, म्हणजे “भय नसलेली अरण्ये”. नियम कडक आहे. “संरक्षित म्हणून जाहीर केलेले, किंवा अभयारण्यात राहणारे हरीण, वन्य पशू, पक्षी किंवा मासे यांना जो पकडतो, मारतो किंवा इजा करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड व्हावा.” ग्रंथातल्या ठरीव दंडांपैकी हा सर्वांत जड दंड: पाचशे ते एक हजार पण. संरक्षित जंगलात घुसणाऱ्या संसारी माणसांना मधला दंड होतो. हा नियम सूनाध्यक्षासाठी आहे. सूनाध्यक्ष म्हणजे कत्तलखान्यांचा प्रमुख, मांसाच्या व्यापारावरचा अधिकारी. इतर ठिकाणीही मर्यादा आहेत. दुसऱ्या जीवांची शिकार न करणारे पक्षी आणि मासे मारले, किंवा त्यांना इजा केली, तर दंड होतो; हरीण आणि इतर पशूंसाठी त्याच्या दुप्पट. शिकाऱ्यांनी पकडलेल्यातला वाटा राज्य घेते, आणि जिवंत पकडलेल्या पक्ष्यांपैकी आणि पशूंपैकी एक षष्ठांश अभयारण्यात सोडून दिला जातो. काही जीवांना सगळीकडे, सर्व प्रकारच्या त्रासापासून संरक्षण आहे. त्यांत सरोवरे, तलाव, कालवे आणि नद्यांमधले मासे आहेत. हत्ती, घोडा, माणूस, बैल किंवा गाढव यांच्या आकाराचे असे ग्रंथ ज्यांचे वर्णन करतो, ते मोठे सागरी जीवही आहेत. तसेच क्रौंच, हंस, कोकिळा, मोर, पोपट आणि मैना यांसारखे पक्षी, आणि शुभ मानले जाणारे इतर जीव. त्यांना इजा केली, तर सर्वांत कमी दंड होतो. कसायांसाठीही नियम आहेत: मांस ताजे आणि हाडे नसलेले असावे, आणि वजन प्रामाणिक असावे. वासरे, बैल आणि दुभत्या गाई यांची कत्तल मुळीच करू नये. म्हणजे मांसाच्या व्यापारावरचा अधिकारीच जंगलांचेही रक्षण करत असे. शिकारीवर कर होता, मर्यादा होत्या, आणि काही ठिकाणी ती पूर्ण बंद होती. अधिकरण २, अध्याय २६.