कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
चोरीचा भार राजावर
परचक्राटवीहृतं तु प्रत्यानीय राजा यथास्वं प्रयच्छेत् । चोरहृतमविद्यमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत् ।
“शत्रूंनी किंवा वनवासी टोळ्यांनी पळवलेले राजाने परत आणावे, आणि ज्याचे त्याला द्यावे. चोरांनी नेलेले सापडले नाही, तर ते त्याने स्वतःच्या धनातून भरून द्यावे.” हरवलेल्या आणि चोरीला गेलेल्या मालाविषयीच्या भागाचा शेवट या नियमाने होतो. वस्तू आपली आहे, हे सिद्ध करणारा मालक ती परत मागू शकतो. ती परत मिळवताना त्याला थोडे शुल्क भरावे लागते. मग राजाची बाजू येते. शत्रूच्या प्रदेशातून किंवा जंगलांतून आलेल्या हल्लेखोरांनी पळवलेला माल परत आणला जातो, आणि ज्याचा त्याला दिला जातो. चोरांनी नेलेला माल परत मिळवणे हे राजाचे काम. तो मिळवता आला नाही, तर ज्याची तयारी असेल त्याला तो माल परत आणायला राजा पाठवू शकतो, किंवा लुटल्या गेलेल्याला त्याची किंमत देऊ शकतो. काहीही झाले, तरी नुकसान लुटल्या गेलेल्याच्या माथी राहत नाही. मालकांविषयीची हीच काळजी छापे घालणाऱ्यांवरही मर्यादा घालते. जो स्वतःच्या जबाबदारीवर शत्रूच्या देशावर छापा घालतो, त्याला लुटीतला जो भाग राजा देईल, तो ठेवता येतो. मात्र पकडलेला आर्य त्याचा कधीच होत नाही; देवांची, ब्राह्मणांची आणि तपस्व्यांची मालमत्ताही नाही. ग्रंथात आधी असे म्हटले आहे की प्रजा जो कर देते, तो तिच्या रक्षणाबद्दल राजाला मिळणारा वाटा. हा नियम राजाला त्या कराराशी बांधून ठेवतो. जिथे त्याचे रक्षण कमी पडते, आणि चोर सापडत नाही, तिथे भरपाई राजा करतो. अधिकरण ३, अध्याय १६.