कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
उत्पन्न दुप्पट करणारा अधिकारी
यस्समुदयं परिहापयति स राजार्थं भक्षयति । यस्समुदयं द्विगुणमुद्भावयति स जनपदं भक्षयति । यस्समुदयं व्ययमुपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति ।
“जो उत्पन्न घटवतो, तो राजाचे धन खातो. जो ते दुप्पट करतो, तो देश खातो.” पाठोपाठ तिसरी ओळ येते: जो उत्पन्न खर्च करतो आणि बदल्यात काहीच मिळवत नाही, तो कामगारांचे श्रम खातो. राजाच्या अधिकाऱ्यांवर नजर ठेवण्याच्या अध्यायात या ओळी येतात. अध्यक्षांनी, म्हणजे खात्यांच्या प्रमुखांनी, ठरवून दिलेले काम पूर्ण केले, किंवा त्याहून चांगले केले, तर त्यांना बक्षीस मिळते. पण त्यांच्यापैकी प्रामाणिक कोण? कौटिल्यांच्या गुरूंची कसोटी सोपी होती. थोड्या उत्पन्नावर भरपूर खर्च करणारा अधिकारी राजाचा पैसा खातो. जो उत्पन्नापेक्षा कमी किंवा तितकाच खर्च करतो, तो खात नाही. कौटिल्य ही कसोटी बाजूला ठेवतात. अधिकारी पैसा खातो की नाही, हे फक्त गुप्तहेरच शोधू शकतात, असे ते म्हणतात. मग कौटिल्य नुकसान करणारे तीन अधिकारी सांगतात. पहिला उत्पन्न घटू देतो, आणि अशा रीतीने राजाचे धन खातो. दुसरा दुप्पट उत्पन्न आणतो, आणि अशा रीतीने देश खातो, कारण हा वरचा पैसा प्रजेकडूनच यावा लागतो. दोनदा धार काढलेल्या गाईसारखा देश आज जास्त देतो, पण उद्या कमी. तिसरा मोबदला न मिळवता खर्च करतो, आणि कामगारांचे श्रम वाया घालवतो. प्रत्येकाचा निकाल वेगळा लागतो. पहिल्याच्या निष्काळजीपणाने तोटा झाला असेल, तर त्याने तो भरून द्यावा. दुसऱ्याचा गुन्हा लहान असेल, तर पुन्हा असे करू नकोस, अशी त्याला समज दिली जाते; मोठा असेल, तर त्या प्रमाणात शिक्षा होते. तिसऱ्याला दंड होतो तो वाया गेलेले काम, दिवस, पैसा आणि मजुरी यांच्या हिशेबाने. अधिकरण २, अध्याय ९.