कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
दुष्काळ पडतो तेव्हा
दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं कृत्वानुग्रहं कुर्यात् ।
“दुष्काळात राजाने प्रजेला बी आणि अन्न देऊन तिच्यावर कृपा करावी.” पीक बुडते तेव्हा राजाचे हे पहिले कर्तव्य. पुढचा सगळा उतारा याच्यावरच उभा राहतो. दोन्ही भाग महत्त्वाचे. अन्नामुळे लोक आज जगतात. बियाण्यामुळे पुढचे पीक येऊ शकते. ज्या शेतकऱ्याने बियाण्याचे धान्यच खाल्ले, त्याच्याकडे पाऊस परत आल्यावर पेरायला काहीच उरत नाही, आणि एका वाईट वर्षापाठोपाठ दुसरेही वाईट जाते. म्हणून मदत करताना राजा दुष्काळाच्या पलीकडे, पुढच्या हंगामाचाही विचार करतो. दैवाने येणाऱ्या आठ आपत्तींपैकी दुष्काळ ही एक. त्या सगळ्यांपासून राजाने राज्याचे रक्षण करायचे असते: आग, पूर, रोगराई, दुष्काळ, उंदीर, वाघ, साप आणि राक्षस. प्रत्येक आपत्तीवर अध्याय व्यवहारी उपाय आणि धार्मिक विधी शेजारी शेजारी सांगतो. आगीचा धोका टाळायला उन्हाळ्यात गावकरी घराबाहेर स्वयंपाक करतात. पावसाळ्यात नदीकाठचे लोक उंचावर जातात आणि होड्या तयार ठेवतात. ज्याच्याकडे होडी आहे, आणि जो बुडणाऱ्याला वाचवत नाही, त्याला दंड होतो. वाघाच्या तावडीत सापडलेल्याला सोडून जाणाऱ्यालाही दंड. रोगांसाठी वैद्य आणि औषधे, आणि उंदरांसाठी मांजरे आणि मुंगूस. त्यांच्या जोडीलाच नद्या, पर्वत आणि पावसाचा देव इंद्र यांची प्रार्थना.
प्रजेला अन्नापाशी नेणे
दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं कृत्वानुग्रहं कुर्यात् ।
बी आणि अन्न ही फक्त सुरुवात. राजा किल्ले आणि पाण्याची कामे सुरू करू शकतो, आणि मजुरी अन्नाच्या रूपात देऊ शकतो. तो आपली स्वतःची कोठारे लोकांत वाटू शकतो, किंवा श्रीमंतांनी साठवून ठेवलेली. मित्र राजांकडे तो मदत मागू शकतो. किंवा श्रीमंतांना पिळून काढता येते. ग्रंथ त्यासाठी दोन रोखठोक शब्द वापरतो: “कृश करणे” आणि “ओकायला लावणे”. त्यांचा अर्थ असा लावला जातो: जड कर बसवणे, आणि श्रीमंतांनी जमवलेली संपत्ती जबरदस्तीने बाहेर काढणे. शेवटचा उपाय म्हणजे प्रजेलाच अन्नापाशी नेणे. चांगले पीक आलेल्या दुसऱ्या राज्यात राजा तिला घेऊन जाऊ शकतो. किंवा समुद्रकाठी, नद्यांच्या आणि सरोवरांच्या काठी तिला वसवू शकतो. तिथे जिथे जिथे पाणी असेल, तिथे लोक धान्य, भाज्या, कंदमुळे आणि फळे पिकवतात, आणि मोठ्या प्रमाणावर शिकार आणि मासेमारी करतात. उपायांच्या पायऱ्या अशा चढत जातात: आधी देणे, मग श्रीमंतांकडून घेणे, आणि शेवटी भूमीच सोडणे. या सगळ्यांचा आधार अध्यायाच्या शेवटाजवळची एक ओळ आहे: “पिता जसा पुत्रांचे रक्षण करतो, तसे राजाने प्रजेतल्या पीडितांचे सदैव रक्षण करावे.” अधिकरण ४, अध्याय ३.