कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
पत्नीचे स्वतःचे धन
वृत्तिराबध्यं वा स्त्रीधनम् । परद्विसहस्रा स्थाप्या वृत्तिः । आबध्यानियमः । तदात्मपुत्रस्नुषाभर्मणि प्रवासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुमदोषः ।
“पोटगी किंवा दागिने हे स्त्रीचे स्वतःचे धन.” त्याला स्त्रीधन म्हणतात, म्हणजे “स्त्रीचे धन”. विवाहावरच्या अध्यायात हा नियम येतो. पतीचे नव्हे, तर पत्नीचे असलेले धन तो वेगळे काढतो. पोटगी म्हणजे तिच्या निर्वाहासाठी तिच्या नावे ठेवलेली रक्कम. ग्रंथ ही रक्कम दोन हजार सांगतो; कोणत्या नाण्यात, ते मात्र सांगत नाही. दागिन्यांना कसलीही मर्यादा नाही. पती परगावी गेला, आणि घरखर्चाची काहीच सोय करून गेला नाही, तर ती हे धन स्वतःसाठी, आपल्या मुलासाठी आणि सुनेसाठी वापरू शकते. त्यात तिचा काही दोष नाही. पती या धनाला हात लावू शकतो तो फक्त अडचणीच्या वेळी: संकट, आजार किंवा दुष्काळ असेल, एखादे भय टाळायचे असेल, किंवा धर्मकार्यासाठी दान द्यायचे असेल. त्यापलीकडे सगळे विवाहाच्या प्रकारावर ठरते. मुलेबाळे झाल्यावर पतिपत्नींनी ते मिळून वापरले असेल, तर त्यावर दावा होत नाही. मान्य अशा चार प्रकारच्या विवाहांत, तीन वर्षे वापरलेल्या धनावरही दावा होत नाही. प्रेमविवाहात, किंवा वधूची किंमत मोजून केलेल्या विवाहात, पतीला ते व्याजासह परत करावे लागते. आणि वधूला पळवून नेऊन केलेल्या विवाहात, त्याने ते वापरणे म्हणजे चोरी. याचे कारण अध्यायात पुढे येते: “संकट टाळण्यासाठीच स्त्रियांना धन दिले जाते.” हा अध्याय उघडपणे पतीच्या बाजूचा कायदा आहे. मुलगे असलेली विधवा पुन्हा लग्न करते, तेव्हा तिचे धन त्या मुलांकडे जाते. सासऱ्याच्या पसंतीविरुद्ध पुन्हा लग्न करणाऱ्या विधवेला सासऱ्याने आणि पतीने दिलेले सगळे गमवावे लागते. प्रत्येक पत्नीला तिचे देणे दिल्यावर पती आणखी बायका करू शकतो, “कारण स्त्रिया पुत्रांसाठी असतात.” त्या कायद्याच्या चौकटीतही हे धन पत्नीचे स्वतःचे होते, वाईट दिवसांसाठी राखून ठेवलेले. अधिकरण ३, अध्याय २.