कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
पैसे खाण्याचे चाळीस मार्ग
तेषां हरणोपायाश्चत्वारिंशत् । पूर्वं सिद्धं पश्चादवतारितं । पश्चात्सिद्धं पूर्वमवतारितं ।
“अपहाराचे चाळीस मार्ग आहेत.” अधिकारी कोणकोणत्या युक्त्यांनी राजाचा पैसा खातात, त्याची एक लांबलचक यादी अशी सुरू होते. पहिल्या युक्त्या तारखांशी खेळतात. लवकर आलेला पैसा उशिरा आल्याची नोंद होते. यात फायदा उघड आहे: तेवढे दिवस तो पैसा अधिकाऱ्याच्या हातात राहतो. किंवा उशिरा आलेला पैसा लवकर आल्याचे दाखवले जाते. काही युक्त्या वसुलीशी खेळतात. येणे असलेली रक्कम वसूलच होत नाही, आणि जी वसूल होणे कठीण, ती वसूल झाल्याचे दाखवले जाते. वसूल झालेली रक्कम न झाल्याची लिहिली जाते, आणि न झालेली झाल्याची. थोडी भरलेली रक्कम पूर्ण भरल्याची नोंदवली जाते, आणि पूर्ण भरलेली थोडी. माल येतो एका प्रकारचा, आणि लिहिला जातो दुसऱ्या प्रकारचा; किंवा पैसा भलत्याच स्रोताच्या नावे जमा होतो. देणी आणि देणग्यांतही गडबड केली जाते. जे द्यायचे ते दिले जात नाही, जे द्यायचे नाही ते दिले जाते, आणि रकमा उशिरा किंवा वेळेआधीच दिल्या जातात. देणगी होती त्यापेक्षा मोठी किंवा लहान, वेगळीच देणगी, किंवा वेगळ्याच माणसाला दिलेली, अशी लिहिली जाते. भांडारात आत आलेला माल बाहेर काढला जातो, आणि कधीच न आलेला माल आल्याचे दाखवले जाते. पैसे न दिलेले सामान नोंदवले जाते, आणि पैसे दिलेले वगळले जाते. एकत्र आलेला माल सुट्या लहान वस्तू म्हणून नोंदला जातो, किंवा सुट्या वस्तू एकाच मालाच्या रूपात. माल कमी किंवा जास्त किमतीच्या मालाशी बदलला जातो, आणि किमती फुगवून किंवा घटवून लिहिल्या जातात. काळाशीसुद्धा खेळ होतो: दिवस वाढवले किंवा गाळले जातात, आणि वर्ष व महिने, किंवा महिना व दिवस, यांचा मेळ मुद्दाम बिघडवला जातो. शेवटी येतात खोटे हिशेब: स्वतः हजर राहून केलेल्या व्यवहारांचे, उत्पन्नाचे, दानधर्माचे, कामाचे आणि ठरीव बाबींचे. मग येतात सोन्याचांदीची खोटी पारख, खोट्या किमती, आणि खोटी वजने, मापे आणि मोजणी. अधिकरण २, अध्याय ८.