कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
दारोदारी पाणी
प्रदीप्तमनभिधावतो गृहस्वामिनो द्वादशपणो दण्डः । पांसुन्यासे रथ्यायामष्टभागो दण्डः ।
“आग लागली असता जो घरमालक ती विझवायला धावत नाही, त्याला बारा पण दंड.” राजधानीच्या प्रमुख अधिकाऱ्यावरच्या अध्यायातली ही ओळ आहे. उन्हाळ्यात भर दुपारी आग पेटवायची नाही; स्वयंपाक घराबाहेर करायचा. प्रत्येक घरात आग विझवण्याचे साहित्य तयार असते: पाण्याचे घडे आणि मोठी भांडी, शिडी, कुऱ्हाड, सूप, आकडा, चिमटा आणि पाण्याची चामड्याची पखाल. गवताची छपरे काढून टाकली जातात. लोहार आणि आगीवर काम करणारे इतर कारागीर एकाच भागात राहतात. प्रत्येक घरमालक आपल्या दारात तयार असतो. मुख्य रस्त्यांवर, चौकांत आणि राजाच्या इमारतींसमोर पाण्याने भरलेली भांडी हजारोंनी ठेवलेली असतात. आग लागली, की सगळे धावतात. जो भाडेकरू धावत नाही, त्याला सहा पण दंड, म्हणजे घरमालकाच्या निम्मा. निष्काळजीपणाने आग लावणाऱ्याला चोपन्न पण दंड होतो. आणि जो मुद्दाम आग लावतो, त्याला आगीतच फेकले जाते. गवत आणि लाकडाच्या घरांच्या नगरात एका आगीत अख्खी गल्ली जळू शकत असे; म्हणून आगीशी लढण्यात प्रत्येक घराला सामील करून घेतले आहे. हाच अधिकारी रस्त्यांना घाणीपासूनही वाचवतो. रस्त्यावर कचरा टाकला, किंवा चिखल आणि पाणी साचू दिले, तर लहानसा दंड होतो, पणाच्या आठव्या भागापासून सुरू; राजमार्गावर तो दुप्पट. तीर्थ, पाण्याचा तलाव, देऊळ किंवा राजाची इमारत घाण केली, तर दंड होतो, मात्र आजार किंवा औषध हे कारण असेल, तर नाही. शहरात मेलेले जनावर टाकले, तरी दंड होतो: मोठ्या जनावराला जास्त, आणि माणसाच्या प्रेताला सर्वांत जास्त. अधिकरण २, अध्याय ३६.