कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
शव काय सांगते
तैलाभ्यक्तमाशुमृतकं परीक्षेत ।
“अकस्मात मृत्यू झाला, तर प्रेताला तेल लावून त्याची तपासणी करावी.” आकस्मिक मृत्यूवरचा एक अध्याय असा सुरू होतो. असा मृत्यू आहे तसा मान्य न करणारे एक जुने राज्य त्यात दिसते. ते शव तपासत असे, हेतू शोधत असे, आणि मेलेल्या माणसाच्या शेवटच्या घटकांचा माग काढत असे. लक्षणे एकेका प्रकाराने मांडली आहेत. मल-मूत्र बाहेर पडलेले, शरीर वायूने फुगलेले, हातपाय सुजलेले, डोळे उघडे, आणि गळ्यावर खुणा असतील, तर गळा दाबून किंवा श्वास कोंडून मारले असावे. हात आणि मांड्या आखडलेल्या असतील, तर गळफास. हात, पाय आणि पोट सुजलेले, डोळे खोल गेलेले, आणि बेंबी फुगलेली असेल, तर सुळावर चढवून मारले. डोळे ताठरलेले, दातांत जीभ चावलेली, आणि पोट फुगलेले असेल, तर पाण्यात बुडवून. रक्त, जखमा आणि मोडलेले अवयव म्हणजे मारहाण; नुसती मोडलेली हाडे म्हणजे उंचावरून खाली फेकलेले. हात, पाय, दात आणि नखे काळी पडलेली, कातडी सैल, केस गळलेले, आणि तोंडाला फेस, म्हणजे विष. हीच लक्षणे आणि सोबत रक्ताळलेला दंश असेल, तर साप किंवा दुसरा एखादा विषारी जीव. खूप उलट्या आणि जुलाब झाले असतील, तर मदन नावाच्या विषारी झाडाचा रस. खुनी कधी कधी आत्महत्येचा देखावा उभा करतात, असा इशारा कौटिल्य देतात. शिक्षेच्या भीतीने ते गळ्यावर दोरीच्या खुणा उमटवतात, म्हणजे खून गळफासासारखा दिसावा. विषाच्या स्वतंत्र चाचण्या आहेत. पोटातले न पचलेले अन्न दुधात घालून पाहतात, किंवा आगीत टाकतात. ते तडतडले आणि त्यात इंद्रधनुष्याचे रंग दिसले, तर विषप्रयोग झाला होता. शव जाळताना हृदय जळले नाही, तर तेही विषाचेच लक्षण.
कोणाला कारण होते
तैलाभ्यक्तमाशुमृतकं परीक्षेत ।
शवाकडून चौकशी आता माणसांकडे वळते. विषप्रयोग असेल, तर ज्यांच्या मनात आकस होता, त्यांचा शोध घेतला जातो. मेलेला माणूस आपल्या नोकरांशी क्रूरपणे वागत असे का? घरातली एखादी स्त्री दुःखाने गांजलेली होती का, किंवा तिचे मन दुसऱ्यावर जडले होते का? वारशातला वाटा नाकारलेल्या एखाद्या स्त्रीची बाजू घेणारा कोणी आप्त आहे का? प्रत्येकाची विचारपूस होते. माणसाला मारून मग लटकवले असेल, तेव्हाही अशीच चौकशी होते. माणसाने खरोखर स्वतः गळफास लावला असेल, तर त्याने इतरांचे काय नुकसान केले होते, हा प्रश्न विचारला जातो. आकस्मिक मृत्यूंमागे काय काय असते, याची यादी कौटिल्य देतात: स्त्रीवरून किंवा वारशावरून झालेला कलह, धंद्यातली चढाओढ, प्रतिस्पर्ध्याविषयीचा द्वेष, व्यापार, धंदेवाल्यांचा संघ, आणि खटला. यातले प्रत्येक कारण राग पेटवते, आणि ते म्हणतात, “राग हेच मृत्यूचे कारण.” कधी एखाद्याला दुसराच कोणी समजून चुकून मारले जाते, कधी भाडोत्री माणसे मारतात, तर कधी चोर. अशा वेळी त्याच्या नातेवाइकांना विचारले जाते: त्याला कोणी बोलावले, त्याच्याबरोबर कोण होते, आणि तो जिथे मेला, तिथे त्याला कोण घेऊन गेले. त्या जागेजवळच्या लोकांना विचारतात: त्याला कोणी आणले, आणि दबा धरून बसलेला किंवा घाबरलेला दिसणारा कोणी हत्यारबंद माणूस त्यांनी पाहिला का. प्रत्येक धागा तपासला जातो. मृतदेह घ्यायला कोणी पुढे आले नाही, तर त्याच्या वस्तू तपासल्या जातात: त्याच्याजवळ काय होते, त्याचे कपडे आणि दागिने. त्या वस्तू ज्यांनी पुरवल्या, त्यांना त्याचे सोबती, घर, धंदा आणि प्रवास यांविषयी विचारले जाते. जुन्या कायद्यात भावनेच्या भरात केलेली आत्महत्या हे घोर पाप मानले जाई, आणि अध्यायाचा शेवट कठोर आहे. प्रेमापोटी किंवा रागाच्या भरात जो स्वतःचा जीव घेतो, त्याचे प्रेत चांडाळ रस्त्यांवरून फरफटत नेतो, आणि त्याचे अंत्यसंस्कार होत नाहीत. जे आप्त ते करतात, त्यांचीही तीच गत होते, किंवा त्यांना जातीबाहेर टाकले जाते. अशा पतितांशी जो संबंध ठेवतो, म्हणजे त्यांच्यासाठी यज्ञ करतो, त्यांना शिकवतो किंवा त्यांच्याशी सोयरीक करतो, तोही वर्षाच्या आत पतित होतो. अधिकरण ४, अध्याय ७.