कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
आधी कोश
कोशपूर्वास्सर्वारम्भाः । तस्मात्पूर्वं कोशमवेक्षेत ।
“सगळी कामे कोशावर अवलंबून असतात. म्हणून राजाने आधी कोशाकडे लक्ष द्यावे.” संस्कृत वाक्य तर याहूनही नेटके आहे: प्रत्येक कामाच्या आधी कोश उभा असतो. राजाचे उत्पन्न नाणी, धान्य आणि माल अशा रूपात कोशात जमा होई, आणि राज्याचे प्रत्येक काम त्यातूनच चाले. कोश कशाने भरतो, ते मग कौटिल्य सांगतात. देश समृद्ध असतो, चांगल्या वर्तनाला बक्षीस मिळते, आणि चोर पकडले जातात. गरजेपेक्षा जास्त अधिकारी ठेवले जात नाहीत. पिके चांगली येतात, व्यापार जोरात चालतो, आणि उपद्रव व आपत्ती दूर ठेवल्या जातात. करमाफी क्वचितच दिली जाते. आणि उत्पन्न सोन्याच्या रूपात येते. कोश आटण्याचे आठ मार्गही ते सांगतात, आणि ते सगळे कोशाच्याच अधिकाऱ्यांच्या हातून घडतात. एक अडवून ठेवतो: काम सुरूच करत नाही, किंवा पूर्ण करत नाही, किंवा त्यातून आलेले उत्पन्न जमा करत नाही. एक राजाचा पैसा कर्जाऊ देतो, दुसरा त्यावर व्यापार करतो. एक उत्पन्न येण्याच्या तारखांमध्ये फेरफार करतो. एक उत्पन्न घटू देतो, किंवा खर्च वाढू देतो. एक राजाचा माल स्वतः वापरतो, दुसरा तो दुसऱ्या मालाशी बदलून घेतो. आणि एक सरळ चोरी करतो. प्रत्येक दोषाची व्याख्या दिली आहे. दंड मिळवलेल्या नफ्याच्या दुपटीपासून रकमेच्या बारापटीपर्यंत आहेत, आणि राजाची रत्ने वापरली, तर मृत्युदंड. या दोन याद्या बरेच काही सांगून जातात. कोश भरतो तो मुख्यतः देशाच्या भरभराटीने: तिथली माणसे, पिके आणि व्यापार. आणि तो आटतो तो मुख्यतः राज्याच्याच माणसांमुळे. अधिकरण २, अध्याय ८.