कौटिलीय अर्थशास्त्र · The State at Work
न्यायाधीशच अपराधी
धर्मस्थश्चेद्विवदमानं पुरुषं तर्जयति भर्त्सयत्यपसारयति अभिग्रसते वा पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्यात् ।
“न्यायाधीशाने खटल्यातल्या पक्षकाराला धमकावले, दटावले, बाहेर काढले किंवा बोलू दिले नाही, तर त्याला दंड करावा.” हा दंड ठरीव दंडांपैकी सर्वांत कमी. राजाचे स्वतःचे सेवक प्रामाणिक राहावेत, यासाठीच्या अध्यायात हा नियम येतो. इथे आरोपी आहे तो न्यायाधीश स्वतः. अपराध जसा मोठा, तसा दंड चढत जातो. पक्षकाराचा अपमान केला किंवा त्याला शिवीगाळ केली, तर दंड दुप्पट. जे विचारायला हवे ते विचारत नाही, जे विचारू नये ते विचारतो, किंवा स्वतः विचारलेला प्रश्न सोडून देतो, त्या न्यायाधीशाला मधला दंड होतो. पक्षकाराला शिकवले, त्याला मुद्दे सुचवले, किंवा त्याचे आधीचे निवेदन त्याला पुरवले, तरी तोच दंड. खटला रेंगाळत ठेवणाऱ्या किंवा फिरवणाऱ्या न्यायाधीशाला सर्वांत मोठा दंड. त्याचे मार्ग असे: नको त्या मुद्द्यांची चौकशी करणे, आकसापोटी उशीर लावणे, किंवा पक्षकार कंटाळून निघून जाईपर्यंत त्यांना झुलवत ठेवणे. तसेच खटल्याचा निकाल लावणारी निवेदने अडवणे, साक्षीदारांना खुणेने सुचवणे, किंवा निकाली निघालेला खटला पुन्हा उघडणे. दुसऱ्यांदा असे केले, तर दुप्पट दंड, आणि शिवाय पदावरून हकालपट्टी. जे बोलले गेले नाही ते लिहिणाऱ्या, किंवा बोललेले फिरवून लिहिणाऱ्या लेखनिकालाही शिक्षा होते. आणि मग सर्वांत धारदार नियम. जुन्या कायद्यात शारीरिक शिक्षा अनेकदा पैसे भरून टाळता येत असे. अशी शिक्षा अन्यायाने देणारा न्यायाधीश ती स्वतः भोगतो, किंवा ती टाळण्यासाठी लागणाऱ्या रकमेच्या दुप्पट रक्कम भरतो. अन्यायाने दंड ठोठावला, तर त्याला त्या दंडाच्या दुप्पट भरावे लागते, किंवा तो दंड जितक्याने चुकीचा होता, त्याच्या आठपट. अध्यायाच्या शेवटी कामाचा क्रम सांगितला आहे. राजा आधी आपल्या स्वतःच्या सेवकांचे वर्तन तपासतो. मग प्रामाणिक ठरलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत तो नगरातल्या आणि गावातल्या लोकांचे वर्तन तपासतो. अधिकरण ४, अध्याय ९.