वैराग्यशतक
कर्म मुळासकट उपटणे
एकाकी निस्पृहः शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । कदा शम्भो भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षमः ॥
या विभागातली सर्वांत छोटी प्रार्थना सर्वांत कठीण गोष्ट मागते. “एकटा, कसलीही इच्छा नसलेला, शांत, हात हेच एकमेव पात्र, आणि आकाश हेच एकमेव वस्त्र: हे शंभो, कर्म मुळासकट उपटून टाकण्याइतका समर्थ मी केव्हा होईन?” शेवटचे शब्द हाच श्लोकाचा गाभा. कर्म म्हणजे कृती आणि तिचे फळ. प्रत्येक कृती मागे एक बी ठेवते, आणि ते नंतर उगवते, या जन्मी किंवा पुढच्या. अशा रीतीने कर्म माणसाला जन्ममरणाच्या फेऱ्याशी बांधून ठेवते. झाड तोडले, तरी बुंध्यातून पुन्हा फुटते. कवी मूळच उपटून काढण्याची शक्ती मागतात, म्हणजे पुन्हा काहीच उगवणार नाही. आधीच्या पाच खुणा असे करू शकणाऱ्या माणसाचे चित्र काढतात. एकटा: कुटुंब नाही, शिष्य नाहीत, दरबार नाही. इच्छा नसलेला: पुस्तकाच्या पहिल्या विभागाचा विषय असलेली तृष्णा नाहीशी झाली आहे. शांत: मनाचे धावणे थांबले आहे; सातव्या विभागात कवींनी आपल्या मनाला हेच तर विनवले होते. उरलेल्या दोन खुणा म्हणजे संन्याशाची बाहेरची चिन्हे, आणि पुढच्या श्लोकांत त्या पुन्हा पुन्हा येतात. त्याच्याकडे भिक्षापात्रही नसते; कोणी अन्न दिले, तर तो ते ओंजळीत घेतो. आणि त्याच्याकडे वस्त्रेही नसतात. “दिगंबर” हा नग्नतेसाठीचा जुना शब्द: दिशा हेच ज्याचे अंबर, म्हणजे वस्त्र. दिगंबर हे खुद्द शिवाचेही एक नाव: नग्न, अंगाला भस्म फासून भटकणारा देव. शंभूकडे असे आयुष्य मागणे, म्हणजे थोडेसे शिवासारखे होणे मागणे. सगळी इच्छा शिवापुढे मांडलेली आहे, सहाही गोष्टी एकत्र. पाच खुणा म्हणजे ते आयुष्य; आणि सहावी, कर्म उपटण्याची शक्ती, ही अशा आयुष्यामुळेच शक्य होणारी गोष्ट. वैराग्यशतक, श्लोक ८९ (शिवपूजा).