PocketPage

मराठी

102 pieces

  1. जगाकडून जगापलीकडेनीतिशतकाने जगाकडे बारकाईने पाहिले: मूर्ख आणि विद्वान, पैसा आणि मान, दुर्जन आणि सज्जन. वैराग्यशतक जगाकडे पाठ फिरवते. वैराग्य म्हणजे विरक्ती: वासना हळूहळू शांत होत जाणे, इतकी की ज्या गोष्टी माणसाला एके काळी ओढत होत्या, त्या आता ओढत नाहीत. कवी…
  2. योग्याच्या मनातला दिवावैराग्यशतक म्हणजे वैराग्याचे, जगाकडे पाठ फिरवण्याचे शंभर श्लोक. त्याची सुरुवात शिवापासून होते, आणि शिव इथे दिवा म्हणून रंगवला आहे. “योग्यांच्या मनाच्या घरातला ज्ञानदीप, हर, विजयी असो! मस्तकावर अलंकार म्हणून धारण केलेली सुंदर चंद्रकोर ही त्य…
  3. परक्या दारी कावळ्यासारखाआता भर्तृहरी खुद्द तृष्णेलाच फैलावर घेतात, आणि तिच्यापायी काय काय गमावले, याचा हिशेब मांडतात. “खाचखळग्यांनी अवघड झालेल्या अनेक मुलखांतून मी भटकलो, आणि हाती काहीच लागले नाही. जात आणि कूळ यांचा अभिमान, तोही रास्त अभिमान, सोडून मी श्रीमंतांची…
  4. फुटकी कवडीही नाहीपैशासाठी माणूस जे जे करू शकतो ते सगळे, आणि त्यातून काय मिळाले ते. “खजिना असेल म्हणून मी जमीन खणली. डोंगरातली खनिजे भट्टीत वितळवली. नद्यांचा स्वामी, समुद्र, पार केला. मोठ्या कष्टाने राजांना खूश ठेवले. मंत्रसिद्धीवर मन लावून स्मशानात रात्री क…
  5. आशा मला नाचवतेआता कवी आशेला फैलावर घेतात; तीच भूक, फक्त दुसऱ्या नावाने. “दुर्जनांना खूश ठेवण्याच्या नादात मी त्यांचे उद्धट बोलणे कसेबसे सोसले. डोळ्यांतले अश्रू आतल्या आत दाबून धरले, आणि रिकाम्या मनाने हसलोसुद्धा. मन घट्ट आवरून, अक्कल नसलेल्यांपुढेही हात…
  6. कमळाच्या पानावरचे पाणी“कमळाच्या पानावरच्या पाण्यासारख्या अस्थिर असलेल्या या प्राणांसाठी, विवेक हरवून आम्ही काय नाही केले? पैशाच्या मदाने ज्यांची मने बधिर झाली आहेत, अशा श्रीमंतांपुढे आम्ही निर्लज्जपणे स्वतःच्या गुणांचे वर्णन करण्याचे पापसुद्धा केले.” कमळाच्या पा…
  7. मुनींची कर्मे, पैशासाठीमुनींची कर्मे चुकीच्या कारणासाठी करताना कवी स्वतःलाच पकडतात. “आम्ही क्षमा केली, पण क्षमाशीलतेने नव्हे. घरातल्या सुखांचा त्याग केला, पण समाधानाने नव्हे. सोसायला कठीण अशी थंडी, वारा आणि ऊन सोसले, पण तप केले नाही. श्वास रोखून रात्रंदिवस ध्यान…
  8. भोगांनीच आम्हाला भोगलेचार छोट्या ओळी, आणि प्रत्येकीत बाजी उलटते. “आम्ही भोग भोगले नाहीत; भोगांनीच आम्हाला भोगले. आम्ही तप केले नाही; आम्हीच तापलो. काळ गेला नाही; आम्हीच गेलो. तृष्णा जीर्ण झाली नाही; आम्हीच जीर्ण झालो.” प्रत्येक ओळ एकाच शब्दावर फिरते: तो आधी वस्त…
  9. तृष्णा मात्र तरुणतीन फटकाऱ्यांत म्हातारपण, आणि चौथ्यात कलाटणी. “सुरकुत्यांनी चेहरा व्यापला आहे. पांढऱ्या केसांनी डोक्यावर शिक्का मारला आहे. अंग ढिले पडत चालले आहे. तृष्णा एकटीच तरुण होत चालली आहे.” शत्रू जसा मुलूख काबीज करतो, तसा सुरकुत्यांनी चेहरा काबीज के…
  10. निर्लज्ज शरीरकवी म्हातारपणी स्वतःकडे पाहतात. “भोगांची इच्छा सरली. लोक देत असलेला मान वितळून गेला. माझ्या वयाचे, प्राणांसारखे प्रिय मित्र भराभर स्वर्गवासी झाले. काठी टेकत मी सावकाश उठतो, आणि डोळ्यांपुढे गडद अंधार दाटला आहे. काय निर्लज्ज आहे हे शरीर! एवढे…
  11. आशा नावाची नदीविभागाचा शेवट एका अख्ख्या नदीने होतो. “आशा नावाची एक नदी आहे. मनोरथ हे तिचे पाणी. तृष्णेच्या लाटा तिला घुसळतात. आसक्तीच्या मगरी तिच्यात राहतात, आणि शंकांचे पक्षी तिच्यावर उडतात. धीराचे वृक्ष ती उन्मळून पाडते. मोहाच्या भोवऱ्यांमुळे ती पार कर…
  12. पुण्याचीही भीतीचांगल्या कर्मांनी पुण्य साठते, आणि ते पुण्य कालांतराने सुखसंपत्ती बनून फळते: पैसा, आराम आणि भोग. ही भारतीयांची फार जुनी श्रद्धा. न सुटणाऱ्या विषयांचा हा दुसरा विभाग त्या फळाचीच भीती घेऊन सुरू होतो. “संसारात घडणारे काहीच मला हिताचे दिसत नाही…
  13. ते सोडून जाण्याआधी आपणच सोडा“विषय कितीही काळ राहिले, तरी ते जाणारच. ताटातूट व्हायचीच आहे, तर त्यात फरक तो काय? तरीही माणूस त्यांना आपणहून सोडत नाही. विषय आपल्या मर्जीने निघून गेले, तर मनाला अपार ताप देतात. माणसाने स्वतः त्यांचा त्याग केला, तर तेच त्याला शांतीचे अनंत स…
  14. इच्छासुद्धा सुटत नाहीत“अहो, ब्रह्मज्ञानाने खऱ्या-खोट्याचा विवेक करणारी निर्मळ बुद्धीची माणसे केवढी कठीण गोष्ट करतात! निःस्पृह होऊन ते भोग, सोने आणि धन सगळे पूर्णपणे सोडून देतात. आणि आम्ही? ज्या गोष्टी केवळ इच्छेपुरत्याच आमच्या आहेत, त्याही आम्हाला सोडवत नाहीत: ज…
  15. पक्षी त्यांचे अश्रू पितात“धन्य ते, जे डोंगराच्या गुहेत राहून परम ज्योतीचे ध्यान करतात. पक्षी निर्भयपणे त्यांच्या मांडीवर बसतात, आणि त्यांचे आनंदाश्रू पितात. आणि आमचे काय? मनोरथांनी रचलेले महाल, तलावांचे काठ आणि क्रीडेची उपवने: त्यांत खेळण्याच्या हौसेतच आमचे आयुष्य…
  16. चिंध्या, आणि तरीही वासनाजवळजवळ काहीच नसलेल्या माणसालाही विषय धरून ठेवू शकतात. भिक्षेकऱ्याकडच्या या चार गोष्टी पाहा. “भिक्षेचे अन्न, तेही बेचव, आणि दिवसातून एकदाच. अंथरुणाला जमीन. सेवक म्हणाल, तर फक्त आपले शरीर. अंगावर शंभर जीर्ण ठिगळांची मळकट गोधडी. अरेरे, अरेरे,…
  17. कवी ज्याचे गोडवे गातातवासना तोडण्यासाठी संन्यासी स्वतःला एक सवय लावत: सौंदर्याखालचे शरीर नाशवंत आणि अशुद्ध आहे, असे पाहण्याची. इथे भर्तृहरी स्त्रीच्या शरीराकडे असे पाहतात, आणि त्याची स्तुती करणाऱ्या कवींची थट्टा करतात. “तिचे स्तन म्हणजे मांसाचे गोळे, आणि त्यांना…
  18. दोन्ही साधणारा एकटा शिव“प्रेमिकांमध्ये एकटा हर शोभतो; त्याने आपल्या प्रियतमेला आपल्या देहाचा अर्धा भाग करून घेतले आहे. विरक्तांमध्येही स्त्रीसंगापासून मुक्त असलेल्या त्याच्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही. बाकीची माणसे विषय भोगूही शकत नाहीत, आणि सोडूही शकत नाहीत. कोणालाही…
  19. पतंग आणि मासा“पतंग दिव्याच्या ज्योतीत पडेना का; त्याला तिचे सामर्थ्य ठाऊक नसते. मासाही अज्ञानामुळे आत गळ लपलेले मांस गिळेना का. पण आम्ही हे पुरते जाणतो, आणि तरीही संकटांच्या जाळ्यात गुंतलेले भोग सोडत नाही. अरेरे, मोहाचा महिमा किती अगाध आहे!” सुखासाठी जी…
  20. इलाजालाच सुख समजतात“तहानेने तोंड कोरडे पडले, की माणूस गोड, सुगंधी पाणी पितो. भुकेने व्याकूळ झाला, की भाजी वगैरे घातलेला उत्तम भात गपागप खातो. वासनेचा अग्नी भडकला, की स्त्रीला घट्ट मिठीत धरतो. माणसे सगळे उलटे समजतात, आणि रोगाच्या उपायालाच सुख म्हणतात.” तीन गरज…
  21. संसाराचा तुरुंगप्रत्येक गृहस्थाला हवी असणारी पाच वरदाने श्लोकाच्या सुरुवातीला येतात. “उंच घर; सज्जनांनी वाखाणलेले पुत्र; मोजता न येणारी संपत्ती; कल्याण करणारी पत्नी; आणि अजून ताजे तारुण्य. असा विचार करून, अज्ञानाने मूढ झालेला माणूस जग शाश्वत समजतो, आणि सं…
  22. स्वतःच्या पोटासाठीयाचनेच्या लाचारीवरचा तिसरा विभाग अडचणीत सापडलेल्या एका कुटुंबाने सुरू होतो. “समजा, एका स्वाभिमानी माणसाने आपल्या पत्नीला अशा दुर्दशेत पाहिले. घरात अन्नाचा कण नाही. सुकलेल्या चेहऱ्यांची लहान लेकरे दिवसभर रडत, भुकेली, तिचे जीर्ण वस्त्र ओढत आह…
  23. पोटाची तीन हत्यारे“भरता भरत नाही अशी ही पोटाची हंडी माणसाची विटंबना करते. त्याने जिवापाड जपलेल्या मोठ्या स्वाभिमानाची गाठ तोडण्यात ती फार पटाईत आहे. त्याच्या मोठमोठ्या गुणांच्या कमळांच्या ताटव्याला ती लख्ख चांदणे आहे. त्याच्या लज्जेची पसरलेली, फुललेली वेल तो…
  24. त्यापेक्षा भिक्षापात्र बरे“त्यापेक्षा हे बरे: भुकेल्या स्वाभिमानी माणसाने पोटाची गुहा भरण्यासाठी, तोंडावर पांढरे कापड बांधलेले एक फुटके मडके हाती घ्यावे. पवित्र गावात किंवा मोठ्या वनात दारोदार फिरावे. वेदमंत्र तोंडी असलेले ब्राह्मण जिथे अग्नीत आहुती देतात, त्या होमा…
  25. हिमालय नाहीसा झाला का?“हिमालयातली ती स्थाने गंगेच्या लाटांच्या बारीक तुषारांनी शीतल आहेत, आणि त्यांच्या सुंदर, सपाट शिळांवर विद्याधर राहतात. ती सगळी नष्ट झाली की काय, म्हणून माणसे अपमानाने दिलेल्या परक्यांच्या अन्नात सुख मानतात?” सगळा श्लोक एकच प्रश्न आहे, आणि त…
  26. कंदमुळे संपली का?चोविसाव्या श्लोकाने विचारले होते, गंगेकाठची हिमालयातली शीतल स्थाने सगळी नष्ट झाली का. तोच प्रश्न पुन्हा येतो, आता वनाचा सगळा साठा घेऊन. “गुहांमधली कंदमुळे नाहीशी झाली का, की डोंगरांतले झरे? रसाळ फळांनी लगडलेल्या, वल्कलांनी आच्छादलेल्या झाडा…
  27. चल, आपण जाऊ“प्रिये, माझ्या प्रेमळ सखे, आता पवित्र कंदमुळे आणि फळे खाऊन राहा. जमीन आपले अंथरूण, आणि अंगाला खरखरणारी नवी वल्कले आपली वस्त्रे. ऊठ, आपण वनात जाऊ. तिथे क्षुद्र धनवंतांचे नावसुद्धा कधी ऐकू येत नाही: ज्यांची मने अविवेकाने मंद झाली आहेत, आणि म…
  28. फळे फुकट, तरी श्रीमंताचे दारडंख येण्याआधी वनाच्या तीन देणग्या येतात, सर्वांसाठी फुकट. “प्रत्येक वनात झाडांची फळे, कष्टाविना, हवी तेव्हा मिळणारी. पवित्र नद्यांचे थंड, गोड पाणी जागोजागी. सुंदर वेलींची आणि कोवळ्या पानांची, स्पर्शाला मऊ अशी शय्या. तरीही दीनवाणे लोक श्रीमं…
  29. लांबलेले दिवस, आखडलेले दिवस“श्रीमंतांपुढे याचना करण्याचे दुःख भोगणाऱ्याचे काही दिवस लांबत जातात. विषयांच्या ओढाताणीने ज्याची बुद्धी डळमळली आहे, त्याचे दुसरे काही दिवस आखडत जातात. डोंगरगुहेत दगडाच्या शय्येवर पडलेलो असताना, ध्यानात खंड पडेल तेव्हा, मनातल्या मनात हसत त्…
  30. मेरूचे निरुपयोगी सोने“संतोषाच्या सुखाने आनंदलेल्यांचा आनंद अखंड असतो. बाकीच्यांची बुद्धी धनलोभाने गजबजलेली असते, आणि त्यांची तृष्णा कधी मरत नाही. मग विधात्याने कोणासाठी, आणि कशासाठी, संपत्तीचे एवढे प्रचंड ठिकाण असलेला मेरू घडवला? त्याच्या सोन्याचे वैभव त्याच्या…
  31. शिवाचे उघडे अन्नछत्रविभागाचा शेवट वेगळ्याच प्रकारच्या याचनेच्या स्तुतीने होतो. महायोगी भिक्षान्नाची स्तुती करतात, आणि श्लोक त्यांची ही स्तुती दहा छोट्या वचनांत मांडतो. “त्यात लाचारी नाही. त्याला कोणताच अडथळा नाही. ते सदैव भय तोडते. ते दुष्ट मत्सर, गर्व आणि अहं…
  32. प्रत्येक सुखामागे भयभोग क्षणभंगुर असतात, या चौथ्या विभागाची सुरुवात नऊ जोड्यांच्या यादीने होते. “भोगात रोगाचे भय. कुळात अधःपाताचे भय. धनात राजाचे भय. मौनात दीनपणाचे भय. बळात शत्रूचे भय. रूपात म्हातारपणाचे भय. शास्त्रात वादाचे भय. गुणात दुष्टांचे भय. देहात मृत्…
  33. कोण कोणाचा घास?प्रत्येक चांगल्या गोष्टीला तिला गिळणारा कोणी तरी आहे. श्लोक असे आठ भक्षक सांगतो, आणि मग प्रश्न विचारतो. “जन्माला मृत्यूने ग्रासले आहे, आणि विजेसारख्या चंचल तारुण्याला म्हातारपणाने. संतोषाला धनाच्या लोभाने ग्रासले आहे, आणि शांत मनाच्या सुखाल…
  34. सताड उघडी दारेहा श्लोक म्हणतो, भाग्य हेच संकटांना आत येण्याचे दार आहे. “शेकडो प्रकारच्या चिंता आणि व्याधी माणसाचे आरोग्य मुळासकट उपटून टाकतात. जिथे लक्ष्मी उतरते, तिथे जणू सताड उघड्या दारांतून संकटे कोसळतात. जे जे जन्मले, त्याला मृत्यू लवकर आणि निश्चितपण…
  35. लाटेसारखे फुटणारे भोगया वेळी कवी इतरांना शिकवणाऱ्या ज्ञानी माणसांशी बोलतात, आणि त्यांना कामाला लागायला सांगतात. “भोग उंच लाटा फुटाव्यात तसे चंचल आहेत. प्राण क्षणात नष्ट होतात. तारुण्याचे सुख थोडेच दिवस टिकते. प्रियजनांवरचे प्रेमही टिकत नाही. म्हणून, अहो ज्ञानी…
  36. ढगांतली वीजपुन्हा कवी ज्ञानी माणसांकडे वळतात, आणि या वेळी उपायही सांगतात. “ढगांच्या मांडवात खेळणाऱ्या विजेसारखे भोग चंचल आहेत. वारा ज्याच्या चिंधड्या करतो आहे, अशा मेघपटलात साठलेल्या पाण्यासारखे आयुष्य क्षणभंगुर आहे. देहधारी जीवांची तारुण्याची मौजही च…
  37. भवसागराच्या पैलतीरीआता कवी सगळ्यांनाच पलीकडे जाण्याची हाक देतात. “आयुष्य लाटेसारखे अस्थिर आहे. तारुण्याची शोभा थोडेच दिवस राहते. धन मनात येऊन जाणाऱ्या विचारासारखे क्षणिक आहे. भोगांचे पूर पावसाळ्यातल्या विजेच्या चमकांसारखे आहेत. प्रेमळ स्त्रिया गळ्यात हात टाकू…
  38. सांगा, सुख कुठे आहे?“गर्भात माणूस घाणीच्या मधोमध, अंग आकसून, कष्टाने पडून राहतो. तारुण्य प्रियेच्या विरहाच्या दुःखाने कठीण होते, आणि तारुण्यात वियोग येतोच. स्त्रियांची अवहेलना ठरलेलीच, म्हणून म्हातारपणही वाईटच. रे माणसांनो, सांगा: संसारात थोडेसे तरी सुख आहे का…
  39. वाटेत उभी वाघीण“म्हातारपण वाघिणीसारखे गुरगुरत, धमकावत उभे आहे. रोग शत्रूंसारखे देहावर घाव घालतात. तडा गेलेल्या घड्यातून पाणी झिरपावे, तसे आयुष्य झिरपून जाते. आणि तरीही जग आपले अहित करत राहते. हेच आश्चर्य!” तीन चित्रे, आणि प्रत्येक आधीच्यापेक्षा जवळचे. वाघ…
  40. कशासाठी भटकता?कवी लोकांना ही धावपळ थांबवायला, आणि मनाला विसावा द्यायला सांगतात. “भोग अनेक प्रकारचे आहेत, आणि भंगणे हा त्यांचा स्वभावच आहे; आणि हे जग त्यांचेच बनलेले आहे. मग, अरे लोकांनो, तुम्ही कोणासाठी भटकता? पुरे झाली ही धडपड! आशेचे शंभर पाश सैल होऊ द्…
  41. सगळ्यांपलीकडचा एक आनंद“त्या महान साम्राज्यात त्रैलोक्याचे आधिपत्यसुद्धा बेचव वाटते. ते लाभल्यावर, आसने, वस्त्रे आणि मानसन्मान यांनी घडलेल्या भोगांत रमू नकोस. एक आनंद आहे, एकच, सर्वश्रेष्ठ, नित्य उगवलेला, आणि तो वाढतच जातो. त्याची एकदा चव घेतली, की इंद्रियांचे वि…
  42. काळाला नमस्कारकाळावरचा पाचवा विभाग एका मित्राला उद्देशून सुरू होतो. कवी त्याला “बंधो” म्हणतात, आणि नाहीशा झालेल्या एका दरबाराकडे बोट दाखवतात. “बंधो, अरेरे, किती दुःखाची गोष्ट! तो थोर राजा, आणि त्याच्या बाजूचे ते सामंत राजांचे मंडळ. ती राजसभाही, आणि पूर्ण…
  43. काळाचा सारीपाट“ज्या घरात अनेक जण होते, तिथे काही काळाने एकच उरतो. जिथे एक होता, तिथे पुढे अनेक येतात, आणि शेवटी एकही नाही. अशा प्रकारे रात्र आणि दिवस हे दोन फासे घोळवत, अनेक कलांत निपुण असा काळ कालीबरोबर खेळतो; आणि प्राणी या खेळातल्या सोंगट्या.” संस्कृतम…
  44. प्रमादाची दारू“सूर्याच्या येण्याजाण्याने दिवसेंदिवस आयुष्य झिजत जाते. अनेक कामांच्या ओझ्याने जड झालेल्या उद्योगांत काळ जातो, ते कळतही नाही. जन्म, जरा, विपत्ती आणि मरण पाहूनही माणसांना भीती वाटत नाही. मोहातून बनलेली प्रमादाची दारू पिऊन जग वेडे झाले आहे.”…
  45. पुन्हा तोच दिवस“‘तीच रात्र पुन्हा, तोच दिवस पुन्हा,’ असे मानून प्राणी व्यर्थ धावत राहतात; नेहमीसारखे उद्योगी, सुरू केलेल्या कामांत चिकाटीने गुंतलेले. अशा या संसाराने, उद्योगधंद्यांनी, आणि पुन्हा पुन्हा भोगलेल्या भोगांनी आम्ही गांजलो आहोत; तरी मोहात पडलेल्…
  46. आईच्या तारुण्यावर कुऱ्हाड“जन्ममरणाचा फेरा तोडण्यासाठी आम्ही ईश्वराच्या चरणांचे विधिपूर्वक ध्यान कधी केले नाही. स्वर्गाच्या दाराची कवाडे फोडून उघडण्यात कुशल असा धर्मही आम्ही कधी जोडला नाही. स्त्रीचे भरदार स्तन आणि मांड्या आम्ही स्वप्नातसुद्धा कधी कवटाळल्या नाहीत. आम…
  47. रिकाम्या घरातला दिवा“वादी पंडितांचे थवेच्या थवे गप्प करणारी विद्या आम्ही या पृथ्वीवर कधी शिकलो नाही, ना विनयशील माणसाला शोभणारी विद्या. हत्तींची गंडस्थळे फोडणाऱ्या तलवारीच्या टोकांवर आम्ही आपली कीर्ती स्वर्गापर्यंत कधी नेली नाही. चंद्र उगवताना, कोवळ्या पालवीसा…
  48. परक्या घासाला टपलेले कावळे“निर्दोष विद्या आम्ही आत्मसात केली नाही. धन आम्ही मिळवले नाही. मन लावून आईवडिलांची सेवा आम्ही केली नाही. लांब, चंचल डोळ्यांच्या तरुणींना आम्ही स्वप्नातसुद्धा कवटाळले नाही. परक्याच्या घासाला हपापलेल्या कावळ्यांसारखे आम्ही हा आमचा काळ ढकलत ने…
  49. वाळूच्या काठावरची झाडे“ज्यांच्यापासून आम्ही जन्मलो, ते केव्हाच गेले. ज्यांच्याबरोबर आम्ही मोठे झालो, तेही आता आठवणींचा विषय झाले. आणि आता आम्ही इथे उभे आहोत, दिवसेंदिवस पडण्याच्या जवळ जात, वाळूच्या नदीकाठावरच्या झाडांसारखे.” श्लोक तिघांची गणती करतो: आईवडील, केव्…
  50. शंभर वर्षांचा हिशेबकवी एक हिशेब मांडतात. “माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षांचे ठरलेले आहे. त्यातले अर्धे रात्रीत जाते. उरलेल्या अर्ध्यातले अर्धे बालपणात आणि म्हातारपणात जाते. बाकीचे सेवाचाकरी वगैरेत जाते, आणि त्याबरोबर रोगांची आणि वियोगाची दुःखे असतात. पाण्यावरच्या ल…
  51. यमाच्या पडद्यामागेकाळावरचा विभाग एका रंगमंचावर संपतो. “क्षणभर बालक, क्षणभर प्रेमात रंगलेला तरुण; क्षणभर कफल्लक, क्षणभर पुरेपूर वैभवात. मग म्हातारपणाने जीर्ण झालेल्या अंगांनी, सुरकुत्यांनी सजलेल्या देहाने, माणूस एखाद्या नटासारखा संसाराच्या शेवटी यमपुरीच्या पड…
  52. राजा आणि विद्वानसहावा विभाग एका संन्याशाला राजासमोर उभे करतो, आणि बोलायला सुरुवात संन्यासीच करतो. “तू राजा आहेस. गुरुसेवा करून मिळवलेल्या विद्येच्या अभिमानाने आम्हीही ताठ उभे आहोत. तू तुझ्या वैभवाने प्रसिद्ध आहेस. आमची कीर्ती कवी दाही दिशांना पसरवतात. म्हण…
  53. धनाचा स्वामी, शब्दांचा स्वामीसंन्यासी स्वतःला राजाशी ताडून पाहतच राहतो. “तू धनाचा स्वामी आहेस; तसेच आम्हीही शब्दांचे, सगळ्या शब्दांचे, स्वामी आहोत. तू शूर आहेस; वाद घालायला येणाऱ्यांच्या गर्वाचा ताप उतरवण्यात आमचे कौशल्य कधी कमी पडत नाही. धनवान तुझी सेवा करतात; मनाचा म…
  54. वल्कलातच संतोषआता संन्याशाला असे एक माप सापडते, ज्यावर ते दोघे बरोबरीचे ठरतात. “इथे आम्ही वल्कलांत संतुष्ट आहोत, आणि तू तुझ्या लक्ष्मीत. संतोष दोघांचा सारखाच, म्हणून आपल्यातला फरक हा फरकच उरत नाही. ज्याची तृष्णा मोठी, तो खुशाल दरिद्री असो. मन संतुष्ट असल…
  55. नव्या पैशाची धुंदीसंन्यासी आपल्या गरजा मोजतो, आणि त्या फारच थोड्या आहेत. “खायला कमळाचे तंतू पुरेत, आणि प्यायला गोड पाणी. झोपायला उघडी जमीन, आणि अंगावर दोन वल्कले. नव्या धनाची दारू पिऊन ज्यांची सगळी इंद्रिये झिंगली आहेत, त्या दुर्जनांचा उद्धटपणा मुकाट मान्य क…
  56. दिशा हेच वस्त्रश्रीमंतांना दिलेले सर्वांत छोटे उत्तर चार ओळींचे आहे. “आम्ही भिक्षा खाऊ. दिशा हेच वस्त्र नेसू. धरणीच्या पाठीवर झोपू. आम्हाला बड्या धन्यांशी काय काम?” दिशा नेसणे हा नग्न राहण्याचा जुना शब्दप्रयोग; काही तपस्वी तसेच राहत. आकाश त्याला सगळ्या बा…
  57. दरबारात आम्ही कोण?संन्यासी राजवाड्यात चहूकडे नजर फिरवतो, आणि विचारतो, इथे आपली जागा कुठे. “आम्ही नट नाही, विट नाही, गवई नाही; दुसऱ्यांचे वाईट करण्यातच बुद्धी गुंतलेले लोक नाही; आणि स्तनांच्या भाराने वाकलेल्या स्त्रियाही नाही. मग राजाच्या महालात आम्ही आहोत तर…
  58. काडीसारखे दिलेले जगसंन्यासी एका क्षुद्र राजाचा गर्व प्राचीन थोरांच्या शेजारी ठेवतो. “फार पूर्वी काही धन्य, विशाल मनाच्या पुरुषांनी हे जग निर्माण केले. दुसऱ्या काहींनी ते धारण केले. आणखी काहींनी ते जिंकले, आणि गवताच्या काडीसारखे देऊन टाकले. इथे आजही दुसरे काही…
  59. कणाचाही कणसंन्यासी म्हणतो, ही पृथ्वी इतक्या हातांतून गेली आहे, की आता ती काही बक्षीस उरलेली नाही. “शेकडो राजांनी ही पृथ्वी भोगली आहे; एक क्षणही ती न भोगलेली राहिली नाही. मग ती मिळवण्यात राजांना कसला मोठा मान? काही जण तिच्या एका भागाचे, त्या भागाच्याह…
  60. मातीचा एक गोळासंन्यासी खूप उंचावरून पृथ्वीकडे पाहतो. “ही सारी पृथ्वी म्हणजे पाण्याच्या एका रेषेने वेढलेला मातीचा एक गोळा, एक कण फक्त. कितीतरी राजे ती आपली म्हणून घेतात, आणि शेकडो युद्धे करून भोगतात. हे क्षुद्र आणि अगदी दरिद्री लोक काही देवोत, नाही तर काह…
  61. शिवाच्या मस्तकावरची कवटीविभागाचा शेवट माणसाला मिळू शकणाऱ्या सर्वांत मोठ्या सन्मानाने होतो. प्रेमाचा देव मदन याला एका दृष्टिक्षेपात जाळून राख करणारे शिव आपल्या मस्तकावर कवट्या धारण करतात. त्यांतली एक कवटी होणे, हाच तो सन्मान. “खरा जन्मला तो कोणी एक, ज्याची पांढरी क…
  62. आतला चिंतामणीसातवा विभाग आत वळतो. कवी आपल्याच हृदयाला सांगतात, की तुझ्यातच एक चिंतामणी आहे: भारतीय कथांतले ते रत्न, जे आपल्या मालकाला मागेल ते देते. “अरे हृदया, दुसऱ्यांची मने रोज परोपरीने राखून, त्यांचा प्रसाद मिळवण्यासाठी तू का धडपडतोस? तो प्रसाद तर द…
  63. होणारे ते होणारचआता कवी आपल्या मनाला धावाधाव थांबवायला सांगतात. “अरे मना, तू इकडे तिकडे व्यर्थ का भटकतोस? कुठे तरी विसावा घे. जे जसे व्हायचे, ते तसेच आपोआप होते; वेगळे होत नाही. गेल्या गोष्टींची आठवण न काढता, पुढचे बेत न रचता, अनपेक्षितपणे येणारे-जाणारे भो…
  64. मना, निवळया वेळी कवी मनाला एकामागून एक आज्ञा देतात. “इंद्रियांच्या विषयांच्या या दाट रानातून माघारी फिर; हा आसरा तुला फक्त थकवतो. शांत अवस्थेला ये: तोच कल्याणाचा मार्ग, आणि तो क्षणात सगळी दुःखे शमवू शकतो. लाटांसारखी हेलकावणारी आपली चंचल गती सोडून दे…
  65. भरवसा नसलेल्या सात गोष्टीशिव आपल्या जटांत अर्धचंद्र रत्नासारखा धारण करतात, आणि स्वर्गातली नदी गंगा आकाशातून त्यांच्या मस्तकावर उतरते. कवी आपल्या मनाला या दोघांकडे पाठवतात. “मोह पुसून टाक. अर्धचंद्र ज्याचे शिरोभूषण आहे, त्याच्यावर ती प्रीती जोड. मना, स्वर्गंगेच्या त…
  66. विकाऊ लक्ष्मीधनाची आणि भाग्याची देवी लक्ष्मी इथे राजाच्या कपाळावरच्या आठ्यांत राहणारी एक गणिका म्हणून रंगवली आहे. “मना, या लक्ष्मीचा एकदाही ओढीने विचार करू नकोस. ती कधीच टिकत नाही. ती विकाऊ स्त्री आहे; राजाच्या आठ्यांच्या झोपडीत खेळणे हाच तिचा धंदा. आम्…
  67. पुढे गाणे, बाजूला कवीकवी आपल्या मनाला एक निवड देतात, आणि तिला दोनच बाजू आहेत. “पुढे गाणे चालू आहे; दोन्ही बाजूंना दक्षिणेतले रसिक कवी; मागे चवऱ्या ढाळणाऱ्या स्त्रियांच्या कंकणांची लडिवाळ किणकिण. हे सगळे तुझ्याकडे असेल, तर संसाराच्या रसाची खुशाल चटक लागू दे. नसे…
  68. मग काय?माणूस मागू शकेल अशा चार सर्वांत मोठ्या गोष्टी, आणि प्रत्येकीनंतर तेच दोन शब्द. “सगळ्या इच्छा पुरवणारी संपत्ती मिळाली: मग काय? शत्रूंच्या डोक्यावर पाय ठेवला: मग काय? मित्रांचा धनाने सन्मान केला: मग काय? देह धरून एक अख्खा कल्प जगून झाले: मग क…
  69. याहून आणखी काय मागावे?मागच्या श्लोकाने संसारी माणसाची चार बक्षिसे मोजली. हा श्लोक संन्याशाची बक्षिसे मोजतो. “भवाची भक्ती. हृदयात वसलेले मरणाचे आणि जन्माचे भय. आप्तांविषयी आसक्ती नाही. कामवासनेतून येणारे विकार नाहीत. संगतीच्या दोषापासून दूर, वनाच्या निर्जन कडा. आ…
  70. ब्रह्माचे चिंतन करकवी आपला निष्कर्ष सांगतात. “म्हणून अनंत, कधी जीर्ण न होणाऱ्या, सर्वश्रेष्ठ आणि सदा प्रकाशणाऱ्या त्या ब्रह्माचे चिंतन कर. या खोट्या कल्पनांचा काय उपयोग? भुवनांवरचे स्वामित्व, त्याचे भोग आणि बाकीचे सगळे, त्याच्याबरोबर किरकोळ गोष्टींसारखे आपोआ…
  71. सगळीकडे धावणारे मनविभाग संपतो तो भरधाव धावणाऱ्या मनाने. “अरे मना, तू चंचलपणाने पाताळात शिरतोस, आकाश ओलांडून पलीकडे जातोस, दिशांच्या अख्ख्या वर्तुळात भटकतोस. मग भटकताना चुकूनसुद्धा, जे तुझे स्वतःचे हित आहे, ज्याने तुला परमानंद मिळेल, त्या निर्मळ ब्रह्माची आठव…
  72. स्वर्ग म्हणजे झोपड्यांचे गावआठवा विभाग टिकणारे आणि सरणारे यांची तुलना करतो. सुरुवात ग्रंथांपासून होते. “वेदांचा, स्मृतींचा, पुराणांच्या पठणाचा, अवाढव्य शास्त्रग्रंथांचा काय उपयोग? ज्यांचे फळ म्हणजे स्वर्ग नावाच्या गावातली एक झोपडी, त्या कर्मकांडांच्या भुलवणाऱ्या फेऱ्य…
  73. हत्तीच्या पिल्लाचा कानयुक्तिवाद सर्वांत मोठ्या गोष्टींपासून सर्वांत लहान गोष्टीपर्यंत उतरतो. “प्रलयाच्या अग्नीचा तडाखा बसून वैभवशाली मेरूसुद्धा कोसळतो. असंख्य मगरींचे घर असलेले समुद्र आटून जातात. पर्वतांनी आपल्या पायांवर तोलून धरलेली पृथ्वीसुद्धा संपते. मग हत्ती…
  74. मुलगाही पाठ फिरवतोम्हातारपणाची एकेक गोष्ट मोजून. “अंग आक्रसले. चाल डगमगू लागली. दातांची रांग गळून पडली. नजर अधू होत चालली, आणि बहिरेपण वाढत चालले. तोंडातून लाळ गळते. नातेवाईक त्याच्या बोलण्याकडे लक्ष देत नाहीत, आणि बायको त्याची सेवा करत नाही. अरेरे, किती कठी…
  75. हाडांसारखे पांढरे केसलोक एखाद्याला कसे टाळतात, याची दोन चित्रे श्लोक शेजारी शेजारी ठेवतो. “पुरुषाच्या डोक्यावरच्या केसांचा पांढरा रंग तरुणी पाहतात; म्हातारपण पुरुषांची मानहानी करते, ती जागा हीच. मग ज्यावर हाडांचा घडा ठेवलेला आहे, अशा चांडाळाच्या विहिरीला टाळावे…
  76. घर पेटल्यावर विहीर खणणेचार अटी, आणि मग एक आग. “हे देहरूपी घर अजून धडधाकट आहे, म्हातारपण दूर आहे. इंद्रियांची शक्ती अबाधित आहे, आयुष्य ओसरू लागलेले नाही. जोपर्यंत हे असे आहे, तोपर्यंतच शहाण्या माणसाने आपल्या परम कल्याणासाठी मोठा प्रयत्न करावा. घराला आग लागल्यावर व…
  77. निवडायला आयुष्य अपुरेइथे बोलणाऱ्याचा निर्णय अजून झालेला नाही. “देवांच्या नदीकाठी राहून आम्ही तप करावे? की गुणांनी थोर अशा पत्नीची अदबीने सेवा करावी? शास्त्रांचे प्रवाहच्या प्रवाह प्यावेत, की नाना प्रकारच्या काव्यांचे अमृत? काय करावे, ते आम्हाला कळत नाही; कारण म…
  78. घोड्यांसारखे चंचल राजेइथे कवी मोठ्यांची चाकरी करून जगलेल्या माणसाच्या भूमिकेतून बोलतात, आणि आपली कैफियत एका मित्रापुढे मांडतात. “धनी प्रसन्न होता होत नाही. राजांची मने घोड्यांसारखी चंचल. आणि आम्ही मोठ्या गोष्टींची हाव धरणारे; आमची मने उच्च पदांवर खिळलेली. म्हाता…
  79. सगळे गेल्यावरनुकसानीची यादी, आणि उरलेली एक जागा. “मान कोमेजला, धन नाहीसे झाले. मागायला आलेला याचक रिकाम्या हाती परत गेला. नातेवाईक कमी झाले, नोकरचाकर निघून गेले, आणि तारुण्य हळूहळू सरले. आता शहाण्यांना शोभणारी एकच गोष्ट उरली: जह्नूच्या कन्येच्या पाण्यान…
  80. सगळेच रम्यश्लोक सहा गोष्टींची स्तुती करतो, आणि मग ती सगळी स्तुती मागे घेतो. “चंद्राचे किरण रम्य. वनाच्या कडेची, गवताने भरलेली मोकळी जागा रम्य. सज्जनांची संगत रम्य, आणि शांत मनाचे सुखही. काव्यांविषयीच्या गप्पा रम्य. रागाने आलेल्या अश्रुबिंदूंनी चमकणार…
  81. थरथरणारी सावलीश्लोक आधी प्रत्येक सुख मान्य करतो. “राहायला महालाची गच्ची सुखाची नाही का? गाणे-बजावणे ऐकायला गोड नाही का? प्राणाइतक्या प्रिय स्त्रीच्या सहवासाचा आनंद हाच सर्वांत मोठा आनंद नाही का? तरीही सज्जन वनात निघून गेले. कारण त्यांनी पाहिले, की हे सगळ…
  82. मनाचा हत्ती कोणी बांधला नाहीशिवपूजेचा नववा विभाग एका शोधाने सुरू होतो; त्या शोधात कोणीच सापडले नाही. “मित्रा, जग सुरू झाल्यापासून आम्ही ही तिन्ही भुवने धुंडाळली. पण तसा कोणी आमच्या डोळ्यांना कधी दिसला नाही, की कानावरही आला नाही. म्हणजे असा कोणी, जो मनरूपी हत्तीला संयम…
  83. कोणत्या तपाचे हे फळ?आता कवी आपल्या वाट्याला आलेल्या आयुष्याकडे पाहतात, आणि हे आपण कसे कमावले, याचे त्यांना नवल वाटते. “हे स्वातंत्र्य, मनाला येईल तिथे फिरणे; कसलीही लाचारी न करता मिळणारे अन्न; थोरांचा सहवास. शांती हेच जिचे एकमेव व्रत आणि एकमेव फळ, अशी विद्या;…
  84. दुसरा आधार नाहीथोडक्यात एक हिशेब, आणि मग शिवाकडे वळणे. “माझे मनोरथ माझ्या हृदयातच जीर्ण झाले. हाय, माझ्या अंगात तारुण्याचे म्हातारपण झाले. माझे गुण निष्फळ ठरले, कारण त्यांची कदर करणारे कोणीच नव्हते. आता काय करावे? सर्वांचा अंत करणारा, निर्दय, बलवान काळ अच…
  85. शिव आणि विष्णू एकचदोन ओळींत श्रद्धेची कबुली. “जगांचा अधिपती महेश्वर, आणि जगाचा अंतरात्मा जनार्दन, या दोघांत मला काहीच भेद दिसत नाही. तरीही माझी भक्ती मस्तकावर कोवळी चंद्रकोर धारण करणाऱ्यावरच आहे.” महेश्वर, म्हणजे “महान ईश्वर”, हे शिवाचे नाव. जनार्दन हे जगाचे…
  86. शिव, शिव, शिवकवी ज्या रात्रीची आस धरतात, ती रात्र रंगवतात. “स्वर्गंगेच्या काठची कोणतीतरी वाळूची पुळण, पसरलेल्या लखलखत्या चांदण्याने सगळीकडे पांढरीशुभ्र झालेली; आणि रात्री, जेव्हा सगळे आवाज शांत झालेले असतात. तिथे आम्ही निवांत बसलेले, संसाराच्या अफाट पसा…
  87. शरदाच्या रात्री पवित्र वनातया वेळी कवी “केव्हा” असे विचारत नाहीत; आम्ही काय करू, ते सांगतात. “नव्याने उमललेल्या करुणेने भरलेल्या हृदयाने आम्ही आपले सर्वस्व देऊन टाकू. या संसारात दैवाच्या सगळ्या चाली शेवटी वाईटच ठरतात, हे ध्यानात ठेवू. आणि एखाद्या पवित्र वनात, शरदातल्…
  88. क्षणासारखे दिवसआणखी एक “केव्हा”, आणि या वेळी जागेचेही नाव घेतलेले. “अमरांच्या नदीकाठी, वाराणसीत, फक्त लंगोटी नेसून, जोडलेले हात मस्तकावर धरून मी केव्हा राहीन? ‘हे गौरीनाथा, त्रिपुरहरा, शंभो, त्रिनयना, प्रसन्न हो!’ असा धावा करत, दिवस एका क्षणासारखे केव्हा…
  89. पर्वताच्या गुहेत पूजासंन्याशाचा दिवस, पायरीपायरीने, आणि मग एक प्रार्थना. “गंगेच्या पाण्याने स्नान करून, निर्मळ फुलांनी आणि फळांनी, हे प्रभो, मी तुझी पूजा करीन. पर्वताच्या गुहेत, दगडी शय्येच्या पायथ्याशी बसून, ध्यान करण्याजोग्या त्या एकाच तत्त्वावर मी मन लावीन.…
  90. कर्म मुळासकट उपटणेया विभागातली सर्वांत छोटी प्रार्थना सर्वांत कठीण गोष्ट मागते. “एकटा, कसलीही इच्छा नसलेला, शांत, हात हेच एकमेव पात्र, आणि आकाश हेच एकमेव वस्त्र: हे शंभो, कर्म मुळासकट उपटून टाकण्याइतका समर्थ मी केव्हा होईन?” शेवटचे शब्द हाच श्लोकाचा गाभा. कर…
  91. जगाची किंमत गवताची काडीविभागाचा शेवट खुद्द योग्यांनी होतो. “ते आपल्या हाताचेच पात्र करतात. स्वभावतःच पवित्र असलेल्या भिक्षेवर ते संतुष्ट असतात. जिथे असतील तिथे ते बसतात. जगाकडे ते पुन्हा पुन्हा पाहतात, आणि त्यांना ते जेमतेम गवताच्या काडीच्या किमतीचे दिसते. असे हे…
  92. चिंध्या, भिक्षा आणि स्मशानशेवटचा विभाग मुक्त संन्याशाचे, अवधूताचे, चित्र काढतो, आणि सुरुवात त्याच्या सगळ्या मालमत्तेपासून करतो. “शंभर तुकडे झाले असते, त्याहूनही जास्त फाटकी लंगोटी, आणि ठिगळांची कंथाही तशीच. सहज मिळणारे, कसलीही काळजी नसलेले भिक्षेचे अन्न. स्मशानात कि…
  93. समुद्रातली मासोळीदोन ओळी: एक प्रश्न, आणि त्याचे उत्तर, तेही एक प्रश्नच. “हे ब्रह्मांडाचे इवलेसे वाटोळे अंडे, थोर मनाच्या माणसाला उपभोगण्याजोगे असू शकते का? एखाद्या मासोळीच्या सळसळण्याने समुद्र कधी खवळतो का?” जुन्या भारतीय कल्पनेत विश्व हे एक अंडे आहे: सृष्ट…
  94. आई लक्ष्मी, दुसरीकडे जासंन्यासी भाग्याच्या देवीला परत पाठवतो, अगदी अदबीने. “आई लक्ष्मी, दुसऱ्या कोणाची तरी सेवा कर. माझ्यावर मन जडवू नकोस. आम्ही भोगांना हपापलेली माणसे नाही. ज्यांना कशाचीच इच्छा नाही, त्यांच्यासाठी तू कोण? आता ताज्या टाचलेल्या, पवित्र केलेल्या पळ…
  95. जमिनीवर झोपलेला राजामुनीचे शयनगृह, एकेक वस्तू मोजत. “सुंदर पृथ्वी हीच त्याची शय्या, त्याचा स्वतःचा हातच रुंद उशी, आकाश हाच चांदवा, हा सुखद वारा हाच पंखा, चंद्र हाच लखलखता दिवा. वैराग्यरूपी पत्नीच्या सहवासात आनंदलेला, शांत मुनी मोठ्या वैभवाच्या राजासारखा सुखाने…
  96. सोबतीला ठिगळांची कंथाआधीच्या श्लोकांनी संन्याशाचे पात्र आणि शय्या मोजली; हा श्लोक त्याने आतून काय सोडले आहे, ते पाहतो. “तो भिक्षेवर जगतो, गर्दीच्या संगतीपासून अलिप्त, आपल्या वागण्याचा नेहमीच स्वतःच धनी. देण्याघेण्याची पर्वा न करणाऱ्या मार्गाला तो धरून राहतो. रस…
  97. चांडाळ की संत?भटक्या योग्याकडे लोक टक लावून पाहतात, आणि अंदाज बांधतात. “‘हा चांडाळ आहे का? की द्विज? की शूद्र? की तपस्वी? की तत्त्वावर मन स्थिर करण्यात कुशल असा कोणी महान योगीश्वर?’ अशा अंदाजांनी आणि बडबडीने गजबजलेले लोक त्यांच्याशी असे बोलू लागतात, तेव्…
  98. सापांचे अन्न वारासृष्टिकर्त्याने आपल्या प्राण्यांच्या पोटापाण्याची सोय कशी केली, याची श्लोक तुलना करतो. “सापांसाठी त्याने असे अन्न केले, जे कोणाला इजा करत नाही आणि ज्यासाठी कष्ट पडत नाहीत: वारा. पशूंना त्याने गवताचे कोंब खाणारे आणि जमिनीवर झोपणारे केले. पण…
  99. म्हातारी हरणे शिंगे घासतातकवींचे शेवटचे “केव्हा” सर्वांत हळुवार आहे. “गंगेच्या तीरावर, हिमालयाच्या शिळेवर मी पद्मासन घालून बसलो आहे. ब्रह्माच्या ध्यानाच्या नित्य अभ्यासाने मला योगनिद्रा लागली आहे. असे चांगले दिवस माझ्या वाट्याला कधी येतील का, जेव्हा म्हातारी हरणे जर…
  100. धन्य तेश्लोक ८९ मध्ये कवींनी शिवाकडे कर्म मुळासकट उपटण्याची शक्ती मागितली होती. इथे ते करणारी माणसे आहेत. “हात हेच त्यांचे पात्र, आणि तेही पवित्र. भटकून मिळवलेली भिक्षा हेच त्यांचे अन्न, आणि ते कधीच संपत नाही. दहा दिशा हेच त्यांचे विस्तीर्ण, निर्म…
  101. आई पृथ्वी, बाबा वाराशंभर श्लोक संपतात ते घरच्या मंडळींना केलेल्या नमस्काराने. “हे आई पृथ्वी, हे बाबा वाऱ्या, हे मित्रा अग्नी, हे भल्या नातलगा जला, हे भाऊ आकाशा: तुम्हाला मी हात जोडून हा नमस्कार करतो. तुमच्या सहवासाने पुण्याची संपदा मिळाली. तिच्यातून निर्मळ ज्ञ…
  102. योग्याचे कुटुंबअख्खे घर रेखाटलेले, आणि एका मित्राला प्रश्न. “धैर्य ज्याचा पिता, क्षमा माता, आणि शांती आयुष्यभराची पत्नी. सत्य हा मित्र, दया बहीण, मनाचा संयम भाऊ. उघडी जमीन ही शय्या, दिशा हेच वस्त्र, ज्ञानामृत हेच भोजन. सांग मित्रा, असे कुटुंब असलेल्या योग…