वैराग्यशतक
याहून आणखी काय मागावे?
भक्तिर्भवे मरणजन्मभयं हृदिस्थं स्नेहो न बन्धुषु न मन्मथजा विकाराः । संसर्गदोषरहिता विजना वनान्ता वैराग्यमस्ति किमतः परमर्थनीयम् ॥
मागच्या श्लोकाने संसारी माणसाची चार बक्षिसे मोजली. हा श्लोक संन्याशाची बक्षिसे मोजतो. “भवाची भक्ती. हृदयात वसलेले मरणाचे आणि जन्माचे भय. आप्तांविषयी आसक्ती नाही. कामवासनेतून येणारे विकार नाहीत. संगतीच्या दोषापासून दूर, वनाच्या निर्जन कडा. आणि वैराग्य. याहून आणखी मागण्यासारखे काय आहे?” सहा गोष्टी; हीच संन्याशाची सारी संपत्ती. इथे शिवाचे नाव भव, म्हणजे “अस्तित्व”, असे आले आहे. मरणाचे आणि जन्माचे भय म्हणजे जन्ममरणाच्या फेऱ्याचे भय: मरणानंतर जन्म, जन्मानंतर मरण, पुन्हा जन्म. श्लोक हे भय एक वरदान मानतो, कारण त्यामुळेच माणसाला मुक्त व्हावेसे वाटते. आप्त, वासना आणि संगत ही माणसाला संसारात धरून ठेवणारी बंधने, आणि त्यांतले प्रत्येक तोडले जाते. वैराग्य, म्हणजे जगापासून मन वळवणे, सगळ्यांत शेवटी येते, आणि बाकीच्या सगळ्यांना एकत्र बांधून ठेवते. वैराग्यशतक, श्लोक ६८ (मनाशी संवाद).