वैराग्यशतक
वाटेत उभी वाघीण
व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् । आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥
“म्हातारपण वाघिणीसारखे गुरगुरत, धमकावत उभे आहे. रोग शत्रूंसारखे देहावर घाव घालतात. तडा गेलेल्या घड्यातून पाणी झिरपावे, तसे आयुष्य झिरपून जाते. आणि तरीही जग आपले अहित करत राहते. हेच आश्चर्य!” तीन चित्रे, आणि प्रत्येक आधीच्यापेक्षा जवळचे. वाघिणीने अजून झेप घेतलेली नाही. ती वाटेत उभी आहे, गुरगुरते आहे. म्हातारपण असेच असते: ते माणसाला एकदम धरत नाही, पण पुढे त्याची वाट पाहत उभे असते, आणि ते तिथे आहे हे त्याला ठाऊक असते. रोग वाट पाहत नाहीत. ते लढाईत आधीच उतरलेले शत्रू आहेत, देहावर घावामागून घाव घालणारे. तडा गेलेला घडा हे सर्वांत शांत चित्र, आणि सर्वांत खात्रीचे. तड्यातून लोंढा नाही, बारीकशी धार झिरपते. कोणाला आवाजही ऐकू येत नाही, तरी घडा रिकामा होतो. आयुष्यही असेच, दिवसागणिक, संपत जाते. मग कलाटणी येते. पुढे वाघीण, अंगावर शत्रू, आणि आयुष्य झिरपत चाललेले; अशा वेळी माणसाने जपून वागायला हवे. उलट तो स्वतःचेच वाईट करून घेतो. श्लोकाचा शब्द साधा आहे: “अहित”, म्हणजे जे हिताचे नाही ते. तेलंग त्याचा अर्थ ‘जो करतो त्याचेच नुकसान करणारे’ असा घेतात, आणि तिन्ही चित्रे त्यांच्या अर्थाला दुजोरा देतात: संकटात सापडलेला माणूस आपले संकट आणखी वाढवतो. महाभारतही एक आश्चर्य सांगते. यक्ष युधिष्ठिराला विचारतो, सर्वांत मोठे आश्चर्य कोणते? युधिष्ठिर उत्तर देतो: रोज रोज प्राणी यमाच्या, म्हणजे मृत्युदेवाच्या, घरी जातात, आणि मागे उरलेल्यांना कायम राहावेसे वाटते. भर्तृहरी एक पाऊल पुढे जातात. लोक भोवतीचे संकट नुसते विसरत नाहीत; ते त्यात भरच घालतात. वैराग्यशतक, श्लोक ३८ (भोग क्षणभंगुर).