वैराग्यशतक
मनाचा हत्ती कोणी बांधला नाही
आसंसारं त्रिभुवनमिदं चिन्वतां तात तादृङ्नैवास्माकं नयनपदवीं श्रोत्रवर्त्मागतो वा । योयं धत्ते विषयकरिणीगाढगूढाभिमानक्षीबस्यान्तःकरणकरिणः संयमालानलीलाम् ॥
शिवपूजेचा नववा विभाग एका शोधाने सुरू होतो; त्या शोधात कोणीच सापडले नाही. “मित्रा, जग सुरू झाल्यापासून आम्ही ही तिन्ही भुवने धुंडाळली. पण तसा कोणी आमच्या डोळ्यांना कधी दिसला नाही, की कानावरही आला नाही. म्हणजे असा कोणी, जो मनरूपी हत्तीला संयमाच्या खांबाला सहज बांधून ठेवतो. कारण विषयरूपी हत्तिणीविषयीच्या खोल, गुप्त ओढीने ते मन धुंद झालेले आहे.” हे चित्र हत्तीखान्यातले आहे. हत्तिणीसाठी वेडा झालेला रानटी हत्ती शांत होईपर्यंत त्याला जड खांबाला साखळदंडांनी बांधून ठेवतात. इथे तो हत्ती म्हणजे मन. इंद्रिये ज्यांच्याकडे धावतात ती रूपे, आवाज आणि चवी, म्हणजे ती हत्तीण, जिच्यासाठी तो झुरतो. संयम म्हणजे खांब. ही ओढ खोल आहे, आणि लपलेली आहे: आपल्याला किती हवे आहे, ते मनालाच दिसत नाही. असा प्राणी सहज, खेळता खेळता बांधणे त्रिभुवनात कोणालाच जमलेले नाही; त्रिभुवन म्हणजे स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ. वैराग्यशतक, श्लोक ८१ (शिवपूजा).