वैराग्यशतक
घर पेटल्यावर विहीर खणणे
यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥
चार अटी, आणि मग एक आग. “हे देहरूपी घर अजून धडधाकट आहे, म्हातारपण दूर आहे. इंद्रियांची शक्ती अबाधित आहे, आयुष्य ओसरू लागलेले नाही. जोपर्यंत हे असे आहे, तोपर्यंतच शहाण्या माणसाने आपल्या परम कल्याणासाठी मोठा प्रयत्न करावा. घराला आग लागल्यावर विहीर खणायला घेणे, हा कसला उद्योग?” या चार अटी म्हणजे काळ एकामागून एक हिरावून घेतो त्या चार गोष्टी: आरोग्य, तारुण्य, इंद्रिये आणि खुद्द आयुष्य. प्रत्येक गोष्ट म्हणजे अजून उघडे असलेले एक दार. श्लोक ती दारे मोजतो, आणि वाचणाऱ्याला ती एकेक बंद होताना ऐकू येतात. परम कल्याण म्हणजे हे पुस्तक सतत ज्याच्याकडे हात पुढे करते ते: जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटका. भारतीय समजुतीनुसार मेलेला माणूस पुन्हा जन्मतो, पुन्हा हाव धरतो, पुन्हा दुःख भोगतो; जन्मामागून जन्म, सुटका होईपर्यंत. त्या सुटकेसाठीचे काम केव्हा करता येते, एवढेच श्लोक सांगतो: आत्ता, साधने हातात आहेत तोपर्यंत. मग ते चित्र. घराला आग लागते, आणि कोणी कुदळ घेऊन विहीर खणायला धावतो. खाली पाणी असेलही; पण पहिली बादली वर येईपर्यंत घराची राख केव्हाच झालेली असेल. “आग लागल्यावर विहीर खणणे” ही मराठी म्हण हेच सांगते. पेटलेले घर म्हणजे खुद्द देह, पहिल्या ओळीतले घर. श्लोक ७३ ने तो म्हातारपणी दाखवला: अंग आक्रसलेले, डोळे अधू, कान बहिरे, आणि मुलगाही शत्रू झालेला. शांत मनाची दीर्घ साधना तेव्हा सुरू करणे, म्हणजे ज्वाळा छपरापर्यंत पोहोचल्यावर खणायला घेणे. वैराग्यशतक, श्लोक ७५ (नित्य आणि अनित्य).