वैराग्यशतक
कंदमुळे संपली का?
किं कन्दाः कन्दरेभ्यः प्रलयमुपगता निर्झरा वा गिरिभ्यः प्रध्वस्ता वा तरुभ्यः सरसफलभृतो वल्कलिन्यश्च शाखाः । वीक्ष्यन्ते यन्मुखानि प्रसभमपगतप्रश्रयाणां खलानां दुःखोपात्ताल्पवित्तस्मयवशपवनानर्तितभ्रूलतानि ॥
चोविसाव्या श्लोकाने विचारले होते, गंगेकाठची हिमालयातली शीतल स्थाने सगळी नष्ट झाली का. तोच प्रश्न पुन्हा येतो, आता वनाचा सगळा साठा घेऊन. “गुहांमधली कंदमुळे नाहीशी झाली का, की डोंगरांतले झरे? रसाळ फळांनी लगडलेल्या, वल्कलांनी आच्छादलेल्या झाडांच्या फांद्या नष्ट झाल्या का, म्हणून माणसांना अदब नसलेल्या नीचांचे चेहरे न्याहाळावे लागतात? कष्टाने जमवलेल्या थोड्याशा पैशाच्या गर्वाच्या वाऱ्यावर त्यांच्या वेलीसारख्या बारीक भुवया नाचत असतात.” वनात संन्याशाला लागणारे सगळे मिळते: खायला कंदमुळे, झऱ्याचे पाणी, फळे, आणि वस्त्रासाठी वल्कले, म्हणजे झाडांच्या साली. त्यातले काहीच संपलेले नाही. तरीही माणसे श्रीमंतांचे चेहरे न्याहाळत बसतात. भुवई म्हणजे बारीक, वळणदार वेल, आणि गर्व हा तिला नाचवणारा वारा: तुच्छतेने वर चढणारी, मग आठ्यांत आक्रसणारी. खरी नांगी “थोड्याशा पैशा”त आहे. हा माणूस फारसा श्रीमंतही नाही. वैराग्यशतक, श्लोक २५ (याचनेची लाचारी).