वैराग्यशतक
विकाऊ लक्ष्मी
चेतश्चिन्तय मा रमां सकृदिमामस्थायिनीमास्थया भूपालभ्रुकुटीकुटीरविहरव्यापारपण्याङ्गनाम् । कन्थाकञ्चुकिताः प्रविश्य भवनद्वाराणि वाराणसीरथ्यापङ्क्तिषु पाणिपात्रपतितां भिक्षामपेक्षामहे ॥
धनाची आणि भाग्याची देवी लक्ष्मी इथे राजाच्या कपाळावरच्या आठ्यांत राहणारी एक गणिका म्हणून रंगवली आहे. “मना, या लक्ष्मीचा एकदाही ओढीने विचार करू नकोस. ती कधीच टिकत नाही. ती विकाऊ स्त्री आहे; राजाच्या आठ्यांच्या झोपडीत खेळणे हाच तिचा धंदा. आम्ही ठिगळे लावलेल्या कंथा पांघरू, वाराणसीच्या गल्ल्यांतल्या घरांच्या दारांतून आत जाऊ, आणि ओंजळीच्या पात्रात पडणाऱ्या भिक्षेची वाट पाहू.” झोपडी म्हणजे राजाच्या आक्रसलेल्या भुवया. राजा हसला, की लक्ष्मी एखाद्या दरबाऱ्याकडे येते; त्याने कपाळाला आठी घातली, की ती त्या दरबाऱ्याला सोडून जाते: जो पैसे देईल, त्याच्याकडे जाणाऱ्या स्त्रीसारखी. गंगेकाठची वाराणसी, म्हणजे काशी, ही शिवाची पवित्र नगरी, आणि तिथे फार पूर्वीपासून संन्यासी राहत आले आहेत. कवी भिक्षापात्रही बाळगणार नाहीत. त्यांची ओंजळच पुरे; आणि तिच्यात जे पडेल, ते कोणत्याही राजाच्या मर्जीतून आलेले नसेल. वैराग्यशतक, श्लोक ६५ (मनाशी संवाद).