वैराग्यशतक
शंभर वर्षांचा हिशेब
आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्य परस्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयोः । शेषं व्याधिवियोगदुःखसहितं सेवादिभिर्नीयते जीवे वारितरङ्गचञ्चलतरे सौख्यं कुतः प्राणिनाम् ॥
कवी एक हिशेब मांडतात. “माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षांचे ठरलेले आहे. त्यातले अर्धे रात्रीत जाते. उरलेल्या अर्ध्यातले अर्धे बालपणात आणि म्हातारपणात जाते. बाकीचे सेवाचाकरी वगैरेत जाते, आणि त्याबरोबर रोगांची आणि वियोगाची दुःखे असतात. पाण्यावरच्या लाटेपेक्षाही चंचल अशा जीवनात प्राण्यांना सुख कुठले?” तेलंग मांडतात तसे आकडे पाहा. शंभर वर्षे. पन्नास झोपेत जातात, कारण रात्र कोणी जगत नाही; माणूस तिच्यातून फक्त पार होतो. उरलेल्या पन्नासांतली पंचवीस बालपणात आणि म्हातारपणात जातात. ती वर्षे का मोजायची नाहीत? तेलंगांनी उद्धृत केलेली एक जुनी टीका कारण देते: मुलाला अजून विवेक नसतो, आणि म्हाताऱ्याला आता काही करता येत नाही. उरली पंचवीस वर्षे. माणूस ज्यांना आपली म्हणू शकेल, अशी हीच वर्षे; आणि तीही मोकळी नाहीत. ती सेवेत जातात, धन्याच्या दारात उभे राहण्यात आणि त्याची मर्जी सांभाळण्यात; आणि त्यांच्याबरोबर आजारांची आणि वियोगाची दुःखे येतात. हिशेबातून काय सुटले, ते पाहा. प्रत्येक वर्ष आधीच कुणाला तरी देऊन झाले आहे, आणि शंभरांत कुठेही आनंदासाठी राखून ठेवलेला काळ नाही. सुख नाहीच, असे श्लोक उघडपणे म्हणत नाही; सुख यायचे तरी कुठून, असे तो विचारतो, आणि हिशेबाने त्याचे उत्तर आधीच दिलेले असते. शेवटची ओळ नजर विस्तारते. पाण्यावरची लाट कधीच स्थिर नसते, आणि आयुष्य तर त्याहूनही चंचल. त्या ओळीपर्यंत श्लोकात एकही उपमा नाही, फक्त एक हिशेब; आणि तो कोणालाही करता येतो. वैराग्यशतक, श्लोक ४९ (काळ).