वैराग्यशतक
पुन्हा तोच दिवस
रात्रिः सैव पुनः स एव दिवसो मत्वा मुधा जन्तवो धावन्त्युद्यमिनस्तथैव निभृतप्रारब्धतत्तत्क्रियाः । व्यापारैः पुनरुक्तभुक्तविषयैरेवंविधेनामुना संसारेण कदर्थिताः कथमहो मोहान्न लज्जामहे ॥
“‘तीच रात्र पुन्हा, तोच दिवस पुन्हा,’ असे मानून प्राणी व्यर्थ धावत राहतात; नेहमीसारखे उद्योगी, सुरू केलेल्या कामांत चिकाटीने गुंतलेले. अशा या संसाराने, उद्योगधंद्यांनी, आणि पुन्हा पुन्हा भोगलेल्या भोगांनी आम्ही गांजलो आहोत; तरी मोहात पडलेल्या आम्हाला लाज कशी वाटत नाही?” प्रत्येक दिवस आदल्या दिवसासारखाच दिसतो, म्हणून काळ गेलाच नाही असे वाटते. हा विचार खोटा आहे. प्रत्येक रात्र नवी रात्र असते, आणि उरलेल्या रात्रींतली एक कमी होते. “पुन्हा पुन्हा” यासाठी श्लोकात “पुनरुक्त” हा शब्द आहे. काव्यशास्त्रात तो एक दोष मानला जातो: एकच गोष्ट दोनदा सांगणाऱ्या कवितेची निरर्थक पुनरावृत्ती. आपले भोगही तसेच: तेच ते थोडे भोग, फिरून येतात, पुन्हा भोगले जातात; आणि ही नुसती पुनरावृत्ती आहे, हे आपण कधी ओळखतच नाही. “गांजलेले” यासाठीच्या “कदर्थित” या शब्दाचा अर्थ अवहेलना केलेले असाही होतो: संसार आपली थट्टा करतो. कवी गर्दीबाहेर उभे राहत नाहीत. ते “आम्ही” म्हणतात, आणि ते ज्या लाजेविषयी विचारतात, ती त्यांची स्वतःचीच आहे. वैराग्यशतक, श्लोक ४४ (काळ).