वैराग्यशतक
कोणत्या तपाचे हे फळ?
यदेतत्स्वाच्छन्द्यं विहरणमकार्पण्यमशनं सहार्यैः संवासः श्रुतमुपशमैकव्रतफलम् । मनो मन्दस्पन्दं बहिरपि चिरस्यापि विमृशन्न जाने कस्यैषा परिणतिरुदारस्य तपसः ॥
आता कवी आपल्या वाट्याला आलेल्या आयुष्याकडे पाहतात, आणि हे आपण कसे कमावले, याचे त्यांना नवल वाटते. “हे स्वातंत्र्य, मनाला येईल तिथे फिरणे; कसलीही लाचारी न करता मिळणारे अन्न; थोरांचा सहवास. शांती हेच जिचे एकमेव व्रत आणि एकमेव फळ, अशी विद्या; बाहेरच्या जगाकडे वळले तरी क्वचितच हालणारे मन. मी खूप वेळ विचार केला, तरी मला कळत नाही: हे कोणत्या थोर तपाचे फळ आहे?” सहा गोष्टी, आणि एकही विकत घेतलेली नाही. अन्न भिक्षेतून येते, पण ते मोकळ्या मनाने दिलेले असते; त्यासाठी कोणाची हांजी हांजी करावी लागत नाही. विद्येला शांतीखेरीज दुसरे लक्ष्य नाही. आणि मन बाहेरच्या गोष्टींकडे वळले, तरी जवळजवळ हालत नाही. या प्रश्नामागे कर्माची जुनी समजूत आहे: माणसाला आज जे मिळते, ते पूर्वी केलेल्या कर्माचे फळ असते, कदाचित मागच्या जन्मातल्या. इतक्या मोठ्या सुखाला मोठेच कारण असले पाहिजे. पण आपण केलेल्या, आठवत असलेल्या कोणत्याही गोष्टीत कवींना ते कारण सापडत नाही. वैराग्यशतक, श्लोक ८२ (शिवपूजा).