वैराग्यशतक
जमिनीवर झोपलेला राजा
मही रम्या शय्या विपुलमुपधानं भुजलता वितानं चाकाशं व्यजनमनुकूलोयमनिलः । स्फुरद्दीपश्चन्द्रो विरतिवनितासङ्गमुदितः सुखं शान्तः शेते मुनिरतनुभूतिर्नृप इव ॥
मुनीचे शयनगृह, एकेक वस्तू मोजत. “सुंदर पृथ्वी हीच त्याची शय्या, त्याचा स्वतःचा हातच रुंद उशी, आकाश हाच चांदवा, हा सुखद वारा हाच पंखा, चंद्र हाच लखलखता दिवा. वैराग्यरूपी पत्नीच्या सहवासात आनंदलेला, शांत मुनी मोठ्या वैभवाच्या राजासारखा सुखाने झोपतो.” शयनगृहातल्या सहा वस्तू, आणि प्रत्येक वस्तू राजवाड्यात मिळणारी. राजा उंच पलंगावर, मऊ उशांवर, रेशमी चांदव्याखाली झोपतो. सेवक रात्रभर त्याला पंख्याने वारा घालतात, सकाळपर्यंत दिवा जळत असतो, आणि राणी त्याच्या शेजारी असते. मुनीकडे या सहाही गोष्टी आहेत, आणि एकीचेही मोल त्याने मोजलेले नाही. जमीन हीच त्याची शय्या, आणि श्लोक तिला सुंदर म्हणतो. वेलीसारखा सडपातळ हात त्याने डोक्याखाली दुमडून घेतला आहे. आकाश हा चांदवा, वारा हा पंखा, चंद्र हा दिवा. आणि वैराग्य, म्हणजे वासनेपासून वळलेले मन, ही त्याची पत्नी; तिच्या सहवासात तो आनंदी आहे. राजाच्या सुखसोयी विकत घ्याव्या लागतात, त्यांची राखण करावी लागते, सेवकांकडून त्या सांभाळाव्या लागतात. मुनीची एकही सोय कोणी हिरावून घेऊ शकत नाही, आणि एकीचीही राखण करावी लागत नाही. श्लोक “हा सुखद वारा” असे म्हणतो, जणू कवी झोपलेल्या मुनीशेजारी उभे आहेत, आणि तो वारा त्यांनाही जाणवतो आहे. शेवटच्या शब्दांत एक कोटी आहे. वैभवासाठी इथे “भूति” हा शब्द आहे, आणि त्याचा अर्थ संन्यासी अंगाला फासतात ती पवित्र राख, म्हणजे विभूती, असाही होतो. मुनी मोठ्या वैभवाच्या राजासारखा आहे, आणि त्याचे अंग राखेने माखलेले आहे: त्याची राख हेच त्याचे वैभव. वैराग्यशतक, श्लोक ९४ (अवधूत).