वैराग्यशतक
प्रत्येक सुखामागे भय
भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं मौने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम् । शास्त्रे वादभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद्भयं सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम् ॥
भोग क्षणभंगुर असतात, या चौथ्या विभागाची सुरुवात नऊ जोड्यांच्या यादीने होते. “भोगात रोगाचे भय. कुळात अधःपाताचे भय. धनात राजाचे भय. मौनात दीनपणाचे भय. बळात शत्रूचे भय. रूपात म्हातारपणाचे भय. शास्त्रात वादाचे भय. गुणात दुष्टांचे भय. देहात मृत्यूचे भय. या पृथ्वीवर माणसांकडे जे जे आहे, त्या प्रत्येकाला भय चिकटलेले आहे. भयापासून मुक्त आहे ते फक्त वैराग्य.” वैराग्य म्हणजे जगापासून मन वळवणे; त्यावरूनच या पुस्तकाला नाव मिळाले आहे. ज्यात गमावण्यासारखे काहीच नाही, अशी या श्लोकातली ही एकच गोष्ट. बहुतेक जोड्या आपोआप समजतात. चैनीच्या राहणीमागे आजार येतात, आणि रूप ओसरते. मोठ्या घराण्याला आपल्या प्रतिष्ठेवरून घसरण्याची भीती असते. श्रीमंताला राजाची भीती, कारण राजा एका शब्दाने त्याचे धन जप्त करू शकतो. आणि प्रत्येक देहाची वाट मृत्यू पाहतच असतो. तीन जोड्यांना थोडे स्पष्टीकरण हवे. विद्वानाला भय असते प्रतिस्पर्ध्याचे, जो भर सभेत वादात त्याला हरवू शकेल. सज्जनाला भय दुष्टांचे, कारण ज्याची बरोबरी करता येत नाही, त्याची ते निंदा करतात. आणि गप्प राहणाऱ्याला भय असते, की लोक त्याच्या मौनाला दम नसणे समजतील. खरा मुद्दा या रचनेत आहे. नऊ वेळा श्लोक माणसांना प्रिय असलेली एक गोष्ट सांगतो, आणि नऊ वेळा तिला असलेला धोका. माणूस जी जी चांगली गोष्ट मिळवतो, तिच्या रखवालीची आणखी एक काळजी लागते. वैराग्यशील माणसाने या सगळ्या गोष्टी सोडून दिलेल्या असतात, म्हणून भयाला धरायला त्याच्याकडे काही उरतच नाही. अनेक आवृत्त्यांत इथे “माने दैन्यभयं” असा पाठ आहे: “मानात अपमानाचे भय.” खुद्द तेलंगांनाही तोच पाठ अधिक चांगला वाटला, कारण त्यात चांगली गोष्ट आणि तिला असलेला धोका, ही रचना टिकून राहते. वैराग्यशतक, श्लोक ३१ (भोग क्षणभंगुर).