वैराग्यशतक
योग्याच्या मनातला दिवा
चूडोत्तंसितचारुचन्द्रकलिकाचञ्चच्छिखाभासुरो लीलादग्धविलोलकामशलभः श्रेयोदशाग्रे स्फुरन् । अन्तःस्फूर्जदपारमोहतिमिरप्राग्भारमुच्चाटयंश्चेतःसद्मनि योगिनां विजयते ज्ञानप्रदीपो हरः ॥
वैराग्यशतक म्हणजे वैराग्याचे, जगाकडे पाठ फिरवण्याचे शंभर श्लोक. त्याची सुरुवात शिवापासून होते, आणि शिव इथे दिवा म्हणून रंगवला आहे. “योग्यांच्या मनाच्या घरातला ज्ञानदीप, हर, विजयी असो! मस्तकावर अलंकार म्हणून धारण केलेली सुंदर चंद्रकोर ही त्याची थरथरती ज्योत आहे. कामरूपी फडफडणाऱ्या पतंगाला त्याने खेळता खेळता जाळले. सर्व कल्याणाच्या वातीच्या टोकावर तो तेजाळतो, आणि आतला मोहाचा अफाट, उसळता अंधार दूर करतो.” हर म्हणजे शिवच. शिव आपल्या जटांत चंद्राची पातळ कोर धारण करतो; इथे ती दिव्याची ज्योत आहे. ज्योतीसाठी आलेला शब्द “शिखा”; त्याचा अर्थ मस्तकावरची केसांची बट असाही होतो. म्हणून चंद्रकोर एकाच वेळी दोन्ही आहे. कामदेवाने एकदा शिवाच्या मनात वासना जागवायचा प्रयत्न केला, आणि शिवाने त्याला जाळून भस्म केले. इथे कामदेव म्हणजे दिव्यावर झेप घेऊन जळून गेलेला पतंग. योगी शरीर आणि मन यांना शिस्त लावून ईश्वरापर्यंत पोहोचू पाहतो. त्याच्या मनात, जिथे अंधार असतो, तिथे हा दिवा जळतो. वैराग्यशतक, श्लोक १ (तृष्णा).