वैराग्यशतक
स्वतःच्या पोटासाठी
दीना दीनमुखैः सदैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा क्रोशद्भिः क्षुधितैर्निरन्नविधुरा दृश्येत चेद्गेहिनी । याच्ञाभङ्गभयेन गद्गदगलत्रुट्यद्विलीनाक्षरं को देहीति वदेत्स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी जनः ॥
याचनेच्या लाचारीवरचा तिसरा विभाग अडचणीत सापडलेल्या एका कुटुंबाने सुरू होतो. “समजा, एका स्वाभिमानी माणसाने आपल्या पत्नीला अशा दुर्दशेत पाहिले. घरात अन्नाचा कण नाही. सुकलेल्या चेहऱ्यांची लहान लेकरे दिवसभर रडत, भुकेली, तिचे जीर्ण वस्त्र ओढत आहेत. अशा स्वाभिमानी माणसांपैकी कोण आपल्या या मेल्या पोटासाठी ‘द्या!’ म्हणेल? तेही नकाराच्या भीतीने घशात अडकणाऱ्या, तुटणाऱ्या आवाजात, अक्षरे मध्येच विरत असताना?” श्लोक याचनेची दोन कारणे शेजारी ठेवतो. उपाशी बायको-मुलांसाठी स्वाभिमानी माणूसही कदाचित मन घट्ट करून हात पसरील. फक्त स्वतःच्या पोटासाठी मात्र तो कधीच मागणार नाही. आवाजाचे चित्र अचूक आहे. घसा आवळतो, आणि शेवटची अक्षरे विरून जातात, कारण त्याला नकाराची धास्ती असते. पोटाला इथे “दग्ध”, म्हणजे जळके, म्हटले आहे; “मेले” म्हणण्याची ही संस्कृत रीत. ते दोन्ही अर्थांनी बसते, कारण भुकेले पोट जळतेच. वैराग्यशतक, श्लोक २१ (याचनेची लाचारी).