वैराग्यशतक
म्हातारी हरणे शिंगे घासतात
गङ्गातीरे हिमगिरिशिलाबद्धपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य । किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसैर्यत्र ते निर्विशङ्काः संप्राप्स्यन्ते जरठहरिणाः शृङ्गकण्डूविनोदम् ॥
कवींचे शेवटचे “केव्हा” सर्वांत हळुवार आहे. “गंगेच्या तीरावर, हिमालयाच्या शिळेवर मी पद्मासन घालून बसलो आहे. ब्रह्माच्या ध्यानाच्या नित्य अभ्यासाने मला योगनिद्रा लागली आहे. असे चांगले दिवस माझ्या वाट्याला कधी येतील का, जेव्हा म्हातारी हरणे जराही न बिचकता आपल्या शिंगांची खाज माझ्या अंगाला घासून शमवतील?” तीन रेषांत दृश्य उभे राहते: नदी, पर्वत, शिळा. पद्मासनात पाय एकमेकांत गुंफलेले असतात, प्रत्येक पाऊल दुसऱ्या मांडीवर, आणि शरीर ताठ, स्थिर असते. योगनिद्रा म्हणजे झोप नव्हे. ते इतके खोल ध्यान, की माणूस झोपल्यासारखा दिसतो: श्वास मंद, आणि बाहेरच्या जगाची दारे बंद. ब्रह्म, म्हणजे सगळ्या गोष्टींमागचे एकमेव सत्य, हा त्याच्या ध्यानाचा विषय. मग ती हरणे. शिंगांना खाज सुटली, की हरीण ती झाडाच्या बुंध्यावर किंवा खडकावर घासते. ही म्हातारी हरणे, कळपातली सर्वांत सावध; माणसांपासून पळूनच ती इतकी वर्षे जगली आहेत. तरीही ती त्या ध्यानस्थ माणसाजवळ येतात, आणि शिंगे घासतात; कारण हरणांच्या लेखी तो आता माणूसच उरलेला नाही. ज्या खडकावर तो बसला आहे, त्याच्याइतकाच तो स्तब्ध झाला आहे. हीच सारी इच्छा: इतकी पूर्ण स्तब्धता, की रानातले सर्वांत बुजरे प्राणीही त्याला रानाचाच एक भाग समजतात, आणि घाबरत नाहीत. मुनीजवळ निर्भयपणे वावरणारे प्राणी भारतीय काव्यात नेहमी दिसतात. कालिदासाच्या “शाकुंतल” नाटकात वनातल्या आश्रमातली हरणे झोपड्यांमधून बिनधास्त फिरतात. हे कवी फक्त तीच शांती मागतात, एकटे, गंगेच्या वरच्या एका खडकावर. वैराग्यशतक, श्लोक ९८ (अवधूत).