वैराग्यशतक
आई पृथ्वी, बाबा वारा
मातर्मेदिनि तात मारुत सखे तेजः सुबन्धो जल भ्रातर्व्योम निबद्ध एव भवतामेष प्रणामाञ्जलिः । युष्मत्सङ्गवशोपजातसुकृतोद्रेकस्फुरन्निर्मलज्ञानापास्तसमस्तमोहमहिमा लीये परे ब्रह्मणि ॥
शंभर श्लोक संपतात ते घरच्या मंडळींना केलेल्या नमस्काराने. “हे आई पृथ्वी, हे बाबा वाऱ्या, हे मित्रा अग्नी, हे भल्या नातलगा जला, हे भाऊ आकाशा: तुम्हाला मी हात जोडून हा नमस्कार करतो. तुमच्या सहवासाने पुण्याची संपदा मिळाली. तिच्यातून निर्मळ ज्ञान उजळले, आणि त्या ज्ञानाने मोहाचा सगळा जोर पिटाळून लावला. आता मी परब्रह्मात विलीन होतो.” ही पाच म्हणजे पंचमहाभूते; भारतीय विचारानुसार प्रत्येक देह त्यांपासूनच बनलेला असतो: पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू, आणि अवकाश, ज्याला इथे आकाश म्हटले आहे. तेलंगांना यांपैकी फक्त एका नावाचे कारण सापडले: पृथ्वी आई, कारण प्रत्येक जीव तिच्यापासून जन्मतो. बाकीची नावे जिव्हाळ्याचे शब्द आहेत, आणि सगळी मिळून एक घर बनते. श्लोक ६८ ने आप्तांविषयीची अनासक्ती ही संन्याशाची एक संपत्ती मानली होती. इथे, शेवटी, त्याला पुन्हा एक कुटुंब मिळते: ज्यांपासून त्याचा देह बनला, ते कुटुंब. त्या देहातच त्याने पुण्य केले, आणि जे काही जाणले, तेही त्याच देहात; म्हणून तो देह ज्यांनी उसना दिला, त्या महाभूतांना तो हात जोडतो. मग ती साखळी, एकेक कडी: महाभूतांचा सहवास, पुण्य, निर्मळ ज्ञान, मोहाचा नाश, आणि ब्रह्मात विलीन होणे; ब्रह्म म्हणजे सगळ्या गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. पुस्तकाच्या पहिल्या श्लोकाने शिवाला योग्याच्या मनातला दिवा म्हणून दाखवले होते, मोहाचा अंधार दूर करणारा. शेवटच्या श्लोकात मोह नाहीसाच झाला आहे. १८७७ साली हे श्लोक इंग्रजी पद्यात आणणारे विद्वान टॉनी यांनी या श्लोकाशेजारी इटलीतले संत, असिसीचे संत फ्रान्सिस, यांच्याविषयी एक टीप दिली आहे. फ्रान्सिस सूर्याला आपला भाऊ आणि चंद्राला आपली बहीण म्हणत; वाऱ्याला भाऊ, आणि पाण्याला बहीण. वैराग्यशतक, श्लोक १०० (अवधूत).