वैराग्यशतक
सगळीकडे धावणारे मन
पातालमाविशसि यासि नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमसि मानस चापलेन । भ्रान्त्यापि जातु विमलं कथमात्मनीनं तद्ब्रह्म न स्मरसि निर्वृतिमेषि येन ॥
विभाग संपतो तो भरधाव धावणाऱ्या मनाने. “अरे मना, तू चंचलपणाने पाताळात शिरतोस, आकाश ओलांडून पलीकडे जातोस, दिशांच्या अख्ख्या वर्तुळात भटकतोस. मग भटकताना चुकूनसुद्धा, जे तुझे स्वतःचे हित आहे, ज्याने तुला परमानंद मिळेल, त्या निर्मळ ब्रह्माची आठवण तुला कधीच कशी होत नाही?” मन क्षणात कुठेही जाते: सगळीकडे, फक्त ज्याने त्याचे भले होईल तिथे सोडून. तेलंग शब्दाचा जो अर्थ लावतात, त्यानुसार ब्रह्माला मनाचे “स्वतःचे हित” म्हटले आहे: खरोखर मनाच्या कामी येणारी अशी ती एकच गोष्ट. “चुकूनसुद्धा” यासाठी श्लोकात “भ्रान्त्या” हा शब्द आहे, आणि त्याचा अर्थ “भटकताना” असाही होतो; मराठीतले भ्रम आणि भ्रमंती हे दोन्ही शब्द त्याच धातूचे. तेलंग त्याचा अर्थ “चुकूनसुद्धा” असा लावतात: मन ब्रह्माचा विचार मुद्दाम करत नाही, एवढेच नाही; चुकून का होईना, ते त्याच्या वाटेलाच जात नाही. या कोटीला दोन्ही अर्थ हवेत: दिशाहीन भटकंती, आणि ती चूक, जी एकदा तरी मनाला घरी घेऊन गेली असती. वैराग्यशतक, श्लोक ७० (मनाशी संवाद).