वैराग्यशतक
काळाचा सारीपाट
यत्रानेकः क्वचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र चान्ते न चैकः । इत्थं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन्द्वाविवाक्षौ कालः काल्या सह बहुकलः क्रीडति प्राणिसारैः ॥
“ज्या घरात अनेक जण होते, तिथे काही काळाने एकच उरतो. जिथे एक होता, तिथे पुढे अनेक येतात, आणि शेवटी एकही नाही. अशा प्रकारे रात्र आणि दिवस हे दोन फासे घोळवत, अनेक कलांत निपुण असा काळ कालीबरोबर खेळतो; आणि प्राणी या खेळातल्या सोंगट्या.” संस्कृतमध्ये काळाला “काल” म्हणतात, आणि काल हे संहार करणाऱ्या शिवाचेही एक नाव आहे. काली हे शिवाची पत्नी पार्वती हिचे एक नाव. तेलंग हेच दोघे खेळाडू मानतात: संहाराचे पुरुषरूप आणि स्त्रीरूप. पुराणांत, म्हणजे जुन्या पौराणिक ग्रंथांत, शिव पार्वतीबरोबर खेळताना दिसतात; इथे तो खेळ फाशांचा आहे. शेवटचा शब्द, प्राणिसारैः, प्राण्यांना सोंगट्या बनवतो; आणि घरासाठीचा “गृह” हा शब्द पटावरच्या घरालाही लागतो. म्हणून कुटुंब हे पटावरचे एक घर ठरते: त्यात सोंगट्या जमतात, मग एकेक उचलल्या जातात, आणि शेवटी ते घर रिकामे उरते. अनेक आवृत्त्यांत इथे “कालः कल्यो भुवनफलके क्रीडति प्राणिशारैः” असा पाठ आहे: “कुशल काळ जगाच्या पटावर प्राण्यांच्या सोंगट्यांनी खेळतो.” तिथे काळ एकटाच खेळतो, आणि पट म्हणजे हे जगच. वैराग्यशतक, श्लोक ४२ (काळ).