वैराग्यशतक
आशा नावाची नदी
आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी । मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः ॥
विभागाचा शेवट एका अख्ख्या नदीने होतो. “आशा नावाची एक नदी आहे. मनोरथ हे तिचे पाणी. तृष्णेच्या लाटा तिला घुसळतात. आसक्तीच्या मगरी तिच्यात राहतात, आणि शंकांचे पक्षी तिच्यावर उडतात. धीराचे वृक्ष ती उन्मळून पाडते. मोहाच्या भोवऱ्यांमुळे ती पार करणे कठीण आहे, आणि ती फार खोल आहे. चिंतेचे उंच कडे हे तिचे काठ. शुद्ध मनाचे जे महायोगी तिच्या पैलतीराला पोहोचले, ते आनंदात असतात.” नदीचा प्रत्येक भाग अस्वस्थ मनाचाच भाग आहे. पाणी म्हणजे मनोरथ, “हे मिळवीन, ते करीन” अशी दिवास्वप्ने. त्यावर तृष्णेच्या लाटा उठतात, एका इच्छेवर दुसरी इच्छा रचली जाते. पृष्ठभागाखाली वासना आणि आसक्ती यांच्या मगरी दबा धरून बसल्या आहेत, माणसाला खाली ओढून न्यायला टपलेल्या. वर शंकांचे पक्षी घिरट्या घालतात; तेलंग नोंदवतात त्याप्रमाणे, पक्ष्यांनी गजबजलेले नदीकाठ कवी नेहमीच रंगवतात. हा पूर नुकसानही करतो. पुराची नदी काठावरची झाडेच्या झाडे वाहून नेते, तसा हा पूर धीर उन्मळून टाकतो. मोहाचे भोवरे पोहणाऱ्याला गरगर फिरवून तळाशी ओढतात. आणि तिचे काठ चिंतेचे कडे आहेत, चढून बाहेर पडता येणार नाही इतके उभे. पावसाळ्यातली भारतातली नदी ज्याने पाहिली आहे, त्याला हे चित्र ओळखीचे आहे. गढूळ पाणी झपाट्याने चढते, झाडे वाहत जातात, आणि पायी पार करता येईल अशी जागा कुठेच नसते. आधी श्रीमंत होऊ, मग निवांत बसू, असे ठरवणारा माणूस याच नदीत पोहत असतो. पुरी झालेली प्रत्येक इच्छा पाणी आणखी चढवते, आणि पैलतीर काही जवळ येत नाही. पैलतीराला पोहोचणे हे मुक्तीचे जुने भारतीय चित्र आहे. नदी म्हणजे वासनेचे चक्र; पैलतीर म्हणजे शांती. तिथे फक्त योगीच पोहोचतात, आणि त्यांना पार नेणारे काय, तेही श्लोक सांगतो: शुद्ध मन. नदी पार करणे सोपे आहे, किंवा आपण ती पार केली आहे, असे कवी म्हणत नाहीत. हा सगळा विभाग त्यांनी तिच्या प्रवाहातच घालवला आहे. इथे ते फक्त पैलतीराकडे नजर उचलतात. वैराग्यशतक, श्लोक १० (तृष्णा).