वैराग्यशतक
पतंग आणि मासा
अजानन्माहात्म्यं पततु शलभो दीपदहने स मीनोप्यज्ञानाद्बडिशयुतमश्नातु पिशितम् । विजानन्तोप्येते वयमिह विपज्जालजटिलान्न मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥
“पतंग दिव्याच्या ज्योतीत पडेना का; त्याला तिचे सामर्थ्य ठाऊक नसते. मासाही अज्ञानामुळे आत गळ लपलेले मांस गिळेना का. पण आम्ही हे पुरते जाणतो, आणि तरीही संकटांच्या जाळ्यात गुंतलेले भोग सोडत नाही. अरेरे, मोहाचा महिमा किती अगाध आहे!” सुखासाठी जीव देणारे दोन जीव. चमकत्या ज्योतीकडे पतंग ओढला जातो, आणि सरळ तिच्यात झेप घेतो. मासा मांसाच्या तुकड्याला तोंड लावतो, आणि त्यात गळ लपलेला असतो. आपल्याला हव्या असलेल्या गोष्टीत काय दडले आहे, हे दोघांनाही ठाऊक नसते. “करू देत बिचारे,” कवी म्हणतात, एखाद्या लहान मुलाविषयी म्हणावे तसे. त्यांच्याकडे सबब आहे. मग ते आपल्याकडे वळतात. ज्योत जाळते आणि गळ अडकवतो, हे आपण पाहिले आहे. भोग संकटांच्या जाळ्यात गुंतलेलेच येतात, हे आपल्याला ठाऊक आहे; आणि तरीही आपण त्यांच्याकडे हात पुढे करतो. पतंगाकडे सबब आहे; आपल्याकडे ती नाही. महाभारतात याचे एक प्रसिद्ध उदाहरण आहे. युधिष्ठिर पाच पांडवांमधला थोरला. त्याच्या प्रतिस्पर्धी चुलतभावांनी आखलेल्या द्यूताचे त्याला आमंत्रण आले. त्याचा शहाणा काका विदुर याने त्याला बजावले, की हा खेळ सर्वनाश घडवेल. युधिष्ठिराला हे कळत होते. तरीही तो खेळत राहिला, आणि राज्य, भाऊ, स्वतःला, आणि पांडवांची पत्नी द्रौपदी हिलाही पणाला लावून हरला. ज्ञान निरुपयोगी आहे, असे श्लोक म्हणत नाही. तो म्हणतो, वासना काम करत असते तोवर मोह ज्ञानापेक्षा बलवान ठरतो. श्लोकाच्या शेवटच्या शब्दांत ज्याचे नाव येते, तो मोह म्हणजे माणसाला ठाऊक असलेल्या गोष्टींच्या विरुद्ध वागायला लावणारी शक्ती. तेराव्या श्लोकातल्या ज्ञानी माणसांच्या स्वच्छ दृष्टीच्या तो अगदी उलट आहे: ते भोग, सोने आणि धन सोडतात, कारण त्या गोष्टी जशा आहेत तशा त्यांना दिसतात. वैराग्यशतक, श्लोक १८ (विषयांचा मोह).