वैराग्यशतक
चांडाळ की संत?
चाण्डालः किमयं द्विजातिरथवा शूद्रोथ किं तापसः किं वा तत्त्वनिवेशपेशलमतिर्योगीश्वरः कोपि किम् । इत्युत्पन्नविकल्पजल्पमुखरैः संभाष्यमाणा जनैर्न क्रुद्धाः पथि नैव तुष्टमनसो यान्ति स्वयं योगिनः ॥
भटक्या योग्याकडे लोक टक लावून पाहतात, आणि अंदाज बांधतात. “‘हा चांडाळ आहे का? की द्विज? की शूद्र? की तपस्वी? की तत्त्वावर मन स्थिर करण्यात कुशल असा कोणी महान योगीश्वर?’ अशा अंदाजांनी आणि बडबडीने गजबजलेले लोक त्यांच्याशी असे बोलू लागतात, तेव्हा योगी ना रागावत, ना खूश होत, आपल्या वाटेने एकटेच पुढे जातात.” हे अंदाज समाजाच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत जातात. चांडाळ म्हणजे चार वर्णांच्याही खाली मानलेला, वर्णव्यवस्थेबाहेरचा माणूस. द्विज म्हणजे वरचे तीन वर्ण; त्यांच्या मुलांना मुंजीत जानवे दिले जाई, आणि तो त्यांचा दुसरा जन्म मानला जाई. शूद्र हा चौथा वर्ण, सेवकांचा वर्ण. मग तपस्वी, आणि सर्वांत वर महान योगी. कवीच्या काळच्या जातिव्यवस्थेत अनोळखी माणसाची जात सगळ्यांत आधी ठरवली जाई, आणि त्याला त्याप्रमाणे वागवले जाई. सर्वांत खालचा समजले, म्हणून योगी रागावत नाही; सर्वांत वरचा समजले, म्हणून खूश होत नाही. तो पुढे चालत राहतो. वैराग्यशतक, श्लोक ९६ (अवधूत).