वैराग्यशतक
मग काय?
प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्मानिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥
माणूस मागू शकेल अशा चार सर्वांत मोठ्या गोष्टी, आणि प्रत्येकीनंतर तेच दोन शब्द. “सगळ्या इच्छा पुरवणारी संपत्ती मिळाली: मग काय? शत्रूंच्या डोक्यावर पाय ठेवला: मग काय? मित्रांचा धनाने सन्मान केला: मग काय? देह धरून एक अख्खा कल्प जगून झाले: मग काय?” ही यादी म्हणजे संसारी माणसाच्या सर्वोच्च आशा, चार गोष्टींत: धन, शत्रूंवर विजय, मित्रांना उदार हाताने देणे, आणि फार दीर्घ आयुष्य. पहिली गोष्ट अशी संपत्ती, जिच्यातून प्रत्येक इच्छा दुहून घेता येते: भारतीय कथांतल्या कामधेनूसारखी, जी मागेल ते देते. दुसरी पूर्ण विजय: पडलेल्या शत्रूच्या डोक्यावर पाय. तिसरी, आपल्या मित्रांचा भेटींनी सन्मान करण्यातला श्रीमंताचा आनंद. चौथी, कल्पापर्यंत ताणलेले आयुष्य; कल्प म्हणजे जगाच्या प्रचंड युगांपैकी एक, ज्याच्या शेवटी जगाचा नाश होतो. श्लोक या चारांपैकी कशालाच कमी लेखत नाही. तो प्रत्येक गोष्ट पुरेपूर मान्य करतो, आणि मग प्रत्येकीला तोच प्रश्न विचारतो: आणि त्यानंतर? संस्कृत “ततः किम्” याचा अर्थ नेमका हाच: “मग काय?” चौथी गोष्टसुद्धा उत्तर ठरत नाही, कारण जगाचे एक अख्खे युगही शेवटी संपते. महाभारताला हा प्रश्न ठाऊक आहे. पाच पांडव भावांतला थोरला युधिष्ठिर. त्याने महायुद्ध जिंकले, आणि त्याबरोबर राज्यही. ते जिंकताना मारल्या गेलेल्या आप्तस्वकीयांच्या शोकाने त्याला सिंहासन सोडून वनात जावेसे वाटले. “मग काय?” हे दोन शब्द चार वेळा परत येतात, प्रत्येक वेळी आधीपेक्षा मोठ्या गोष्टीनंतर; आणि श्लोकाचे सारे वजन या पुनरावृत्तीतच आहे. वैराग्यशतक, श्लोक ६७ (मनाशी संवाद).