वैराग्यशतक
आतला चिंतामणी
परेषां चेतांसि प्रतिदिवसमाराध्य बहुधा प्रसादं किं नेतुं विशसि हृदय क्लेशकलितम् । प्रसन्ने त्वय्यन्तः स्वयमुदितचिन्तामणिगुणे विमुक्तः संकल्पः किमभिलषितं पुष्यति न ते ॥
सातवा विभाग आत वळतो. कवी आपल्याच हृदयाला सांगतात, की तुझ्यातच एक चिंतामणी आहे: भारतीय कथांतले ते रत्न, जे आपल्या मालकाला मागेल ते देते. “अरे हृदया, दुसऱ्यांची मने रोज परोपरीने राखून, त्यांचा प्रसाद मिळवण्यासाठी तू का धडपडतोस? तो प्रसाद तर दुःखानेच भरलेला. तू आतून प्रसन्न झालास, तर चिंतामणीचा गुण तुझ्यात आपोआप उगवतो. मग मनातले संकल्प सोडून दिल्यावर तुझी कोणती इच्छा पुरी होणार नाही?” श्लोक एका शब्दाशी खेळतो, आणि त्यातले दोन्ही शब्द मराठीतही आहेत. दुसऱ्यांकडून मागितलेला प्रसाद, म्हणजे मर्जी, आणि स्वतःच्या आत मिळू शकणारे प्रसन्नपण, म्हणजे शांती, एकाच धातूतून येतात: “निवळणे, खूश होणे”. हे हृदय आपले दिवस दुसऱ्यांना आपल्यावर प्रसन्न करण्यात घालवते; खरे तर त्याने स्वतःच शांत व्हायला हवे. शांत झालेल्या हृदयाला कोणत्याही आश्रयदात्याची गरज उरत नाही. तेलंग गीतेचा संदर्भ देतात: इच्छा मनाच्या संकल्पांतून जन्मतात, म्हणून संकल्पच सोडायला हवेत. ते सोडले, की एकही इच्छा अपुरी राहत नाही. वैराग्यशतक, श्लोक ६१ (मनाशी संवाद).