वैराग्यशतक
समुद्रातली मासोळी
ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किं भोगाय मनस्विनः । शफरीस्फुरितेनाब्धेः क्षुब्धता जातु जायते ॥
दोन ओळी: एक प्रश्न, आणि त्याचे उत्तर, तेही एक प्रश्नच. “हे ब्रह्मांडाचे इवलेसे वाटोळे अंडे, थोर मनाच्या माणसाला उपभोगण्याजोगे असू शकते का? एखाद्या मासोळीच्या सळसळण्याने समुद्र कधी खवळतो का?” जुन्या भारतीय कल्पनेत विश्व हे एक अंडे आहे: सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाचे अंडे, ब्रह्मांड. सगळी भुवने त्याच्या आत आहेत. श्लोक त्याला नुसते एक अंडे म्हणतो: ज्या माणसापुढे ते ठेवले आहे, त्याच्यापुढे ती एक लहानशी वाटोळी वस्तू. थोर मनाचा माणूस म्हणजे समुद्र. सगळे विश्व, त्यातल्या सगळ्या सुखांसकट, म्हणजे त्याच्या आत इकडेतिकडे सुळकन फिरणारी एक मासोळी. ती हालते, पण समुद्र हालत नाही. उथळ पाण्यात चमकून जाणारी मासोळी हातभर तरंग उठवते, आणि समुद्राला ते कळतही नाही. तसेच, ज्याचे मन पुरेसे विशाल आहे, तो माणूस जगाने पुढे केलेल्या कोणत्याही गोष्टीने ढळत नाही. वैराग्यशतक, श्लोक ९२ (अवधूत).