वैराग्यशतक
जगाकडून जगापलीकडे
॥ वैराग्यशतकम् ॥
नीतिशतकाने जगाकडे बारकाईने पाहिले: मूर्ख आणि विद्वान, पैसा आणि मान, दुर्जन आणि सज्जन. वैराग्यशतक जगाकडे पाठ फिरवते. वैराग्य म्हणजे विरक्ती: वासना हळूहळू शांत होत जाणे, इतकी की ज्या गोष्टी माणसाला एके काळी ओढत होत्या, त्या आता ओढत नाहीत. कवी तेच, पण मनःस्थिती वेगळी. विनोद अजून आहे, पण आता त्याची धार स्वतःवरच वळली आहे. ते आपल्याच तृष्णेची, श्रीमंतांपुढे वर्षानुवर्षे केलेल्या लाळघोटेपणाची, आणि म्हातारे होऊनही मृत्यूला घाबरणाऱ्या आपल्या शरीराची थट्टा करतात. मग हळूहळू ते शांतीकडे जाणारी वाट शोधतात. आवाज प्रथमपुरुषी आहे. “मी” आणि “आम्ही” सबंध पुस्तकभर बोलतात: तृष्णेशी आणि आशेशी, जणू त्या जिवंत व्यक्ती असाव्यात तसे; आपल्या मनाशी, एका राजाशी, शिवाशी, पृथ्वीमातेशी. काही विद्वान हे श्लोक कवीची आत्मकथा म्हणून वाचतात. ज्यांच्या १८७४ च्या आवृत्तीतून या पुस्तकाचा संस्कृत पाठ घेतला आहे, त्या काशीनाथ त्र्यंबक तेलंगांनी असे वाचण्याविरुद्ध सावध केले. एका श्लोकात बोलणाऱ्याचे अजून ठरत नाही, की कोणते जीवन निवडावे. आजूबाजूच्या श्लोकांत त्याने संन्याशाचे जीवन आधीच निवडलेले असते. पुढे त्याला पुन्हा शंका येते. रोजनिशी म्हणून वाचला, तर हा “मी” स्वतःलाच खोडून काढतो. कविता म्हणून वाचला, तर तो जसा वाटतो तसाच आहे: स्वतःशीच वाद घालणारा माणूस.
दहा गटांतले शंभर श्लोक
॥ वैराग्यशतकम् ॥
तेलंगांनी आपले वैराग्यशतक स्वतःच्या क्रमाने छापले, आणि त्यात शीर्षके फारशी नाहीत. हे पुस्तक त्याऐवजी शंभर श्लोकांचा परिचित क्रम घेते, बहुतेक वाचकांना ठाऊक असलेला: दहा श्लोकांचे दहा गट. स्वामी माधवानंदांच्या १९१६ च्या इंग्रजी अनुवादातही ते असेच दिले आहेत. पाठ मात्र तेलंगांचाच आहे: शंभरांपैकी प्रत्येक श्लोक त्यांच्या पाठाप्रमाणे दिला आहे. हे दहा गट असे: तृष्णा; विषयांचा सुटत नसलेला मोह; याचनेची लाचारी; क्षणभंगुर भोग; काळ. मग संन्यासी आणि राजा; मनाशी संवाद; नित्य आणि अनित्य; शिवपूजा; आणि मुक्त संन्याशाचे जीवन. काही आवृत्त्यांत आढळणारा एक अधिक श्लोक पुस्तकाचा शेवट करतो.