वैराग्यशतक
शिवाच्या मस्तकावरची कवटी
स जातः कोप्यासीन्मदनरिपुणा मूर्ध्नि धवलं कपालं यस्योच्चैर्विनिहितमलंकारविधये । नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्चिदधुना नमद्भिः कः पुंसामयमतुलदर्पज्वरभरः ॥
विभागाचा शेवट माणसाला मिळू शकणाऱ्या सर्वांत मोठ्या सन्मानाने होतो. प्रेमाचा देव मदन याला एका दृष्टिक्षेपात जाळून राख करणारे शिव आपल्या मस्तकावर कवट्या धारण करतात. त्यांतली एक कवटी होणे, हाच तो सन्मान. “खरा जन्मला तो कोणी एक, ज्याची पांढरी कवटी मदनाच्या शत्रूने भूषण म्हणून आपल्या मस्तकावर उंच ठेवली. पण आता केवळ जीव वाचवण्याकडेच ज्यांचे लक्ष, अशी काही माणसे वाकून नमस्कार करतात, म्हणून माणसांना गर्वाच्या तापाचा हा अतुलनीय भार कसला?” ती कवटी कोणाची, हे श्लोक सांगत नाही. तेलंगांनी उद्धृत केलेली एक जुनी टीका असा सन्मान कोणाला मिळतो, ते सांगते: दानशूर, इंद्रियांवर ताबा असलेले, शब्दाला जागणारे, आणि रणांगणावर पडलेले वीर. पुराणे, म्हणजे जुने पौराणिक ग्रंथ, आणखी एका कवटीची गोष्ट सांगतात. शिवांनी ब्रह्मदेवाचे एक मस्तक छाटले, आणि ते त्यांच्या हाताला चिकटून बसले; तेच त्यांचे भिक्षापात्र झाले. ती कवटी प्रायश्चित्त होती; ही कवटी मुकुट आहे. याउलट राजाचा गर्व भेदरलेल्या माणसांच्या नमस्कारांवर उभा असतो; आणि ते वाकतात, ते फक्त जीव वाचवण्यासाठी. वैराग्यशतक, श्लोक ६० (संन्यासी आणि राजा).